Η Αγία Φαρμακολύτρια της παράδοσης και του Παπαδιαμάντη...

"Μια νύχτα περνούσε από κει δίπλα ο βοσκός, ήταν κακός καιρός, σκοτάδι, και δεν έβλεπε. Ο τόπος δεν ήταν ομαλός, υπάρχει ένας επικίνδυνος γκρεμός δίπλα στο σπήλιο. Έκανε ένα βήμα και το πόδι βρέθηκε στο κενό. Με το επόμενο βήμα έπεφτε και θα σκοτωνόταν. Εκείνη την ώρα, όμως, ακούστηκε μια βροντή και άστραψε ο ουρανός. Τότε μόνο είδε τον γκρεμό. Τράβηξε το πόδι του και γλύτωσε. Πίστεψε πως ήταν θαύμα της αγίας. Από τότε έκανε τάμα να προσφέρει κάθε χρόνο στη χάρη της."

Ο Νίκος Ψιλάκης ("Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη", εκδ.Καρμανωρ), μας μιλάει για παραδόσεις που αφορούν την Αγία Αναστασία τη Φαρμακολύτρα και τον περίφημο σπηλαιώδη ναό της στο Καινούριο χωριό Κρήτης. Κάποιες, μάλιστα, διηγήσεις "θέλουν την ίδια την Αγία Αναστασία να έχει επιλέξει ως ιερό χώρο της το σπήλαιο:

"Λένε πως δεν υπήρχε εκκλησία και πως ήταν μάντρα το σπήλαιο. Ο βοσκός που είχε το πρόβατά του εκεί σκούπιζε και βρήκε το κόνισμα της Αγίας. Το πήγε στην εκκλησία του χωριού. Όταν σε λίγο καιρό ξανασκούπιζε το ξαναβρήκε πάλι στην ίδια θέση. Το πήγε πάλι στην εκκλησία. Το ίδιο όμως έγινε και τρίτη φορά. Τότε κατάλαβαν ότι η Αγία ήθελε εκκλησία στο σπήλιο και την έχτισαν."."

Η Αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια, "ονομάστηκε έτσι, επειδή, κατά το Συναξάρι της, στα χρόνια των μεγάλων διωγμών (τέλος του 3ου αιώνα) πριν μαρτυρήσει η ίδια, έτρεχε άφοβα στις φυλακές όπου βασανίζονταν ή ήταν αρκετοί οι Χριστιανοί, τους επάλειβε με φάρμακα τις πληγές ή τους εφρόντιζε με θεραπευτική προστασία. Μπορεί η λέξη να ήταν αρχικά "Φαρμακολύτειρα", δηλ. η σώζουσα με φάρμακα." σημειώνει ο λαογράφος Δημήτριος Λουκάτος ("Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης", εκδ.Φιλιππότη), καταθέτοντας και την εύλογη απορία του: "Είναι περίεργο ότι δεν την ανακήρυξαν προστάτη τους οι φαρμακοποιοί", καθώς ακόμη και στην εικονογραφία της παριστάνεται να κρατάει στο χέρι της ένα φαρμακευτικό φυαλίδιο.

Η εκκλησία της στη Σμύρνη (Χοροσκόι) ήταν τόσο ονομαστή για τον προσκυνηματικό χαρακτήρα της που ακόμη κι οι Τούρκοι απευθύνονταν σ'αυτήν αποζητώντας θεραπεία από νοσήματα που τους βασάνιζαν. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα της σμυρναιογράφου Όλγας Βατίδου ("Η χριστιανικότητα των Τούρκων και οι Έλληνας της Μικρασίας") που παραθέτει ο Λουκάτος στο βιβλίο του:

"Στο πανηγύρι της, που γενότανε μεγαλοπρεπέστατο τρεις φορές το χρόνο (την Κυριακή του Θωμά, της Πεντηκοστής και στις 22 Δεκεμβρίου) συνέρρεε πλήθος κόσμου, από τη Σμύρνη και τα περίχωρα.[...] Ανάμεσα στους προσκυνητές υπήρχε και σημαντικός αριθμός Τούρκων, οι οποίοι ονόμαζαν την Αγία Αναστασία "Καρά Κιζ", δηλαδή Μαύρη Κόρη.... Θυμούμαστε τελευταία την επίκληση ενός τυφλού Μουσουλμάνου, που στάθηκε στο κατώφλι του νάρθηκα, φωνάζοντας: "Καρά Κιζ, σουγιού βέρινιζ" (Δώστε μου νερό από τη Μαύρη Κόρη"). Ζητούσε δηλαδή αγίασμα της Αγίας, για να βρέξει και να γιατρέψει μ'αυτό τα σβησμένα του μάτια.

Άλλοι πάλι θυμούνται μια Τούρκισσα από την Μαινεμένη που, ταμένη στην "Καρά Κιζ", να λυτρωθεί από νόσημα που την εβασάνιζε, αφού παρέμεινε σαράντα μέρες στα κελλιά της εκκλησιάς [κι αισθάνθηκε καλύτερα], έφυγε αφιερώνοντας στην εικόνα της αγίας ένα περριδέραιο από ντούμπλες (χρυσά μεγάλα φλωριά) που φορούσε στα στήθια της...."

Σύμφωνα με το Λουκάτο, "από τη Μ.Ασία ιδιαίτερα, με την εδώ καταφυγή των προσφύγων, τονώθηκε στον Ελλαδικό χώρο η λατρεία της αγίας Αναστασίας."

Όμως, εξίσου εντυπωσιακά, είναι όσα καταγράψει κι ο Νίκος Ψιλάκης ("Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη", εκδ.Καρμανωρ) για το σπηλαιώδη ναό της: "Μέχρι και πριν από λίγα χρόνια οι κάτοικοι των κοντινών χωριών έκοβαν ή έξυναν ξύλο από την εικόνα της και έκαναν φυλακτά. Άλλοι έκοβαν κουρελάκια από το ύφασμα πάνω στο οποίο είχαν τοποθετήσει την εικόνα. Γενικά πίστευαν πως ό,τι έπαιρναν από το ναό μεταφέρει ευλογία και έχει ιαματικές ιδιότητες. Έτσι, κατά καιρούς, παρατηρήθηκε το φαινόμενο να παίρνουν κομμάτια από πέτρες του σπηλαίου, ακόμη και χώμα και να το χρησιμοποιούν σε φυλακτά. Οι περισσότεροι, όμως, προσέτρεχαν στο ιερό σπήλαιο, για το αγίασμα....

"Στο σπήλαιο στάζει νερό, αγίασμα το χειμώνα. Το παίρνουμε με μπαμπάκι και το βάζουμε στις πληγές για να γιάνουν. Αν πονούσε το κεφάλι, τα μάτια, τα αυτιά τρέχαμε στην Αγία Αναστασία. Κι αν δεν υπήρχε αγίασμα παίρναμε το θυμιατό και θυμιάζαμε κι αμέσως άρχιζε πάλι να στάζει. Δεν έπρεπε να το βγάλομε έξω από την εκκλησία γιατί έχανε τη δύναμή του και γι' αυτό οι άρρωστοι πηγαίναν εκεί, επί τόπου."

Το προσκύνημα της Αγίας Αναστασίας απέκτησε μεγάλη φήμη στα χρόνια μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Οι σχετικές διηγήσεις κάνουν λόγο ακόμα και για μεταφορά ασθενών που δε μπορούσαν να περπατήσουν ως εκεί για να αναζητήσουν θεραπεία, για εγκοιμήσεις μέσα στο σπήλαιο και παρακλήσεις προς την αγία, όνειρα που έβλεπαν οι ασθενείς κ.α.. Το θεραπευτικό σκηνικό των αρχαίων ασκληπιείων αναβίωσε στην Κρήτη κατά τη δεκαετία του 1950 και 1960."

Αλλά και στο Χοροσκόι στη Σμύρνη οι θεραπευτικές πρακτικές θύμιζαν αντίστοιχες των αρχαίων ασκληπείων καθώς,(βλ.:Η Αγία Αναστασία των μικρασιατών) "Οι προσκυνητές αυτοί έμεναν συχνά στα κελιά που υπήρχαν γύρω από τον περίβολο της εκκλησίας, τα οποία ήταν περισσότερα από 40. Πίστευαν ότι η αγία Αναστασία η Φαρμακολύτρια θεράπευε με θαυματουργό τρόπο ψυχικές ή πνευματικές διαταραχές.Οι ασθενείς παρέμεναν στα κελιά μαζί με τους δικούς τους ανθρώπους για διάστημα 40 ή περισσότερων ημερών, μέχρι να γίνει το θαύμα που επιθυμούσαν ή μέχρι να εκπληρώσουν το τάμα τους."

Επιπλέον, "Στη γιορτή της αγίας Αναστασίας τα σπίτια στο χωριό είχαν το καθιερωμένο λαδερό φαγητό για τη «μεγάλη» μέρα: ρεβιθοντολμάδες, δηλαδή ξερές μελιτζάνες γεμιστές με ρύζι και ρεβίθια αλεσμένα."

Την Αγία Φαρμακολύτρια, όμως, τίμησε και ο Αλεξάνδρος Παπαδιαμάντης στο ομώνυμο διήγημά του από το οποίο και το παρακάτω απόσπασμα... :




(όλο το διήγημα, εδώ: Φαρμακολύτρια)

Παραδόσεις κι έθιμα της Αγίας Παρασκευής

Η αλήθεια είναι ότι όλα αυτά τα χρόνια που γράφω εδώ, έχω παραμελήσει λίγο τις παραδόσεις των μηνών του καλοκαιριού και μαζί μ'αυτές τα έθιμα των εορτάσιμων ημερών των "καλοκαιρινών" αγίων... Της Αγίας Παρασκευής, λοιπόν, αύριο, 26 Ιουλίου, που τη μνήμη της τη γιορτάζουν με μπόλικα πανηγύρια εδώ στα χωριά του Πηλίου, αλλά και γενικότερα σε όλη την Ελλάδα κι ιδιαίτερα την ηπειρωτική. Το καλοκαίρι έχει μπει για τα καλά, κόσμος και κοσμάκης έχει μαζευτεί στα χωριά κι έτσι τα πανηγύρια της είναι απ'τα πιο ζωντανά και λαοφιλή στα μέρη μας (βέβαια φέτος με την χμ... κρίση.. πολλές αλλαγές βλέπουν τα μάτια μου στα πανηγύρια.. σαν να θέλουν να "μας τα φάνε" κι αυτά.. -άσε που πληθαίνουν οι "καρφωτές" στην αστυνομία για..χμ.. "διατάραξη κοινής ησυχίας"! μιας κι "ενοχλούνε" κάποιους παραθεριστάς που φτιάξανε "σπιτάκι" στο χωριό νομίζοντας πως πρόκειται για βίλα σε προάστιο... αν είναι δυνατόν! - άλλα, άντε να δούμε...).

 
Η Αγία Παρασκευή θεωρείται η κατεξοχήν προστάτισσα των οφθαλμών. Κι όπως, έριξα μια ματιά στο βίο της, διαπίστωσα ότι ένα απ'τα βασανιστήρια που της έκανε ο Αντωνίνος, αυτοκράτωρ τότε της Ρώμης (η Αγία Παρασκευή γεννήθηκε το 117μ.Χ. στη Ρώμη από Έλληνες γονείς) ήταν να τη βράσει σ'ένα καζάνι με πίσσα και λάδι (πού τα βρίσκαν;!). Επειδή, λοιπόν, η Παρασκευή παρέμενε αλώβητη ο αυτοκράτωρ (άλλος εξυπνάκιας κι αυτός!) την προέτρεψε να του ρίξει πίσσα απάνω του να δει αν εκείνος θα καεί. Φυσικά και κάηκε, και μάλιστα τυφλώθηκε. Τότε πίστεψε στην αγιότητά της και της ζήτησε να τον βαφτίσει Χριστιανό. Εκείνη όχι μόνο τον βάφτισε, αλλά κατάφερε να θεραπεύσει και την όρασή του. Αυτά αναφέρει ο βίος της, εξ ου και η παράδοση πως θεραπεύει τα μάτια...

Σχετικά με αυτήν την παράδοση αναφέρουν και στη Μυτιλήνη ("Οι δώδεκα μήνες, τα λαογραφικά", Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος"):

"Την Αγία Παρασκευή την είχαν πιάσει οι Οβριοί, γιατί πίστευε στο Χριστό. Τη βασανίζανε με πολλά μαρτύρια για να της γυρίσουν τα μυαλά, μα κείνη τα υπόμενε όλα και δεν πάθαινε τίποτα. Τότε ο βασιλιάς πρόσταξε να τη ρίξουν μέσα σ'ένα καζάνι πού'βραζε πίσσα για να πεθάνει. Η Αγία Παρασκευή πρόφταξε κι έκανε το σταυρό της κι εκείνη την ώρα πού'πεσε μες στην πίσσα, πέταξε ένας χόχλος και μπήκε στου βασιλιά το μάτι και στραβώθηκε. Τότε ο βασιλιάς φώναξε "σώσε με αγία Παρασκευή". Και μεμιάς πετάχτηκε έξω η αγία Παρασκευή ζωντανή, σταύρωσε τα μάτια του βασιλιά και τον έγιανε. Από τότε ο βασιλιάς της έδωσε την άδεια να γυρίζει και να γιατρεύει τον κόσμο. Και μ'ένα σταυρό στο χέρι γύριζε η Αγία Παρασκευή χρόνια, ίσαμε που γέρασε, και γιάτρευε τον κόσμο." 

 

Μας ταξιδεύει ο λαογράφος μας Βασίλης Λαμνάτος ("Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαούς μας") με την πένα του:

"Την ημέρα της γιορτής της Αγίας Παρασκευής γίνονται λαϊκά πανηγύρια σε πολλά διαμερίσματα της χώρας μας, όπου αναζωογονούνται οι παλιές συνήθειες και συνεχίζεται η παραδοσιακή πορεία των λαϊκών μας χορών και τραγουδιών. Εκεί μαζεύονται στις εκκλησιές της Αγίας, απ'την παραμονής της γιορτής, άνθρωποι λατρευτές, που κατοικούν πιο μακριά απ'τους κοντινούς, κι αισθάνονται πραγματικά ιερό το προσκύνημα κι ανάγκη τη λατρεία της βασανισμένης Αγίας. Συγκεντρώνονται, κάθονται, κουβεντιάζουν διάφορα, προσκυνούν, λειτουργούνται κι ύστερα κοιμούνται λίγο. Το πρωί να, φτάνουν κι άλλοι πολλοί απ'τα γειτονικά χωριά κι όλοι ανταμώνονται μπροστά στις πόρτες των εκκλησιών και μοναστηριών. Μαζί τους κουβαλούν και τα "τάματα"' αρνιά, κατσίκια, κότες, γουρούνια και καμιά βολά και μουλάρια ή άλογα, βόδια, ανάλογα με το τάξιμο τ'ανθρώπου και το ευεργέτημα της Αγίας Παρασκευής, για τη θεραπεία, το γλιτωμό και την ανάρρωσή του. Θα ιδείς ακόμα και ξυπόλητους νά'ρχονται όσοι δεν έχουν ανταλλάγματα και δωσίματα για την Αγία.

Για την Αγία Παρασκευή οι τσοπάνηδες λένε πως την ημέρα της γιορτής της βλέπουν ασπροφορεμένες κοπέλες να τρέχουν μέσα στα λόγγα, χαρούμενες και γελαστές με την Αγία στη μέση, που ξεχωρίζει και λάμπει απ'όλες σαν αληθινό αστέρι, γιομάτη θεϊκή ομορφιά και παραδεισένια όψη. Πολλοί τσοπάνηδες στη Ρούμελη και στο Μωριά μολογάνε πως την έχουν δει και μοναχή της να γυρίζει στους λόγγους την ημέρα της γιορτής της, ασπροντυμένη με φωτοστέφανο στο κεφάλι." Ο Γεώργιος Μέγας ("Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας"), μάλιστα, καταγράφει κι άλλα έθιμα, με ρίζες αρχέγονες, που είχαν υιοθετηθεί κατά τη μέρα του εορτασμού της αγίας. Συγκεκριμένα: "Ακόμη η θυσία πετεινού κοντά στο αγίασμα της Αγίας στην Αγχίαλο αποτελεί υπόλειμμα της αρχαίας λατρείας.[...] Και οι κάτοικοι της Αγχιάλου "όσοι είχανε άρρωστο τον πήγαιναν στην Αλικαριά, στο αγίασμα της αγίας Παρασκευής, έσκαφταν λάκκο, τον έκαιγαν με ξύλα για να ζεσταθεί, έβαζαν μέσα τον άρρωστο ντυλιγμένο με πάπλωμα για να ιδρώσει κι έσφαζαν ταυτόχρονα πετεινό" (Λαογρ.ΙΓ'112,49). Είναι γνωστό, ότι όσοι προσφεύγανε τον παλιό καιρό στα Ασκληπιεία θυσίαζαν στον Ασκληπιό πετεινό."
Επιπλέον, αναφέρει: "Η αφοσίωση τέλος στην Αγία φτάνει ορισμένες φορές ως την έκσταση ή τον ενθουσιασμό και είναι γνωστή ως "τρέλα του Βαθυού" η κατάσταση της θεοληψίας, στην οποία περιέρχονται γυναίκες του χωριού Βαθύ της Κυζίκου την ημέρα αυτή' :"πιάνονταν απ'τις εικόνες στο τέμπλο και χτυπιώνταν στο κεφάλι, στο στηθος ξεμαλλιάρες κι έλεγαν: Σώσε μας, αγία Παρασκευή. Ήμαρτον, σώσε μας! Έτσι τις έπιανεν η τρέλα, έπαιρναν τις εικόνες και αρκουδώντας, σαν τα μικρά παιδιά, τριγύριζαν στο χωριό, πήγαιναν και σ'άλλα χωριά αρκουδώντας."

 
Ακόμη, ο Δημήτριος Λουκάτος ("Τα καλοκαιρινά"), μας πληροφορεί πως σε πολλές νεοελληνικές παραδόσεις η Αγία Παρασκευή παρουσιάζεται και ως δρακοντοκτόνος, και μας μεταφέρει μια από αυτές: "Αφηγούνται π.χ. στην Ήπειρο, ότι σ'ένα πανηγύρι κάποτε, εκεί που χόρευαν τα παλικάρια με τις κοπέλες, βγήκε ξαφνικά ένας δράκος (δράκοντας;) κι άρπαξε την πιο όμορφη κόρη. Αυτό ξανάγινε και τον επόμενο χρόνο, κι οι χωριανοί είπαν να σταματήσουν τα πανηγύρια. Παρουσιάστηκε όμως στον ύπνο τους η αγία Παρασκευή και τους έδωσε θάρρος. Έκαμαν το πανηγύρι κι ήρθε η ίδια η Αγία και πιάστηκε στο χορό, με τις άλλες κοπέλες. Και την ώρα που πλησίαζε ο δράκος πήδησε κατά πάνω του, τον κυνήγησε και τον επέτρωσε. (Δείχνουν στα Τζουμέρκα, προς την Άρτα, μια σπηλιά, που λέγεται Δρακότρυπα, απ'όπου στάζει αγίασμα, κι έχουν χτίσει πλάι της εκκλησία της Αγ.Παρασκευής). Η παράδοση δεν είναι άσχετη με το συναξάρι της αγίας (που κι εκείνο επηρεάστηκε από τους παλιούς ελληνικούς θρύλους), ότι την έστειλαν οι διώκτες της έξω από την πόλη να την καταβροχθίσει δράκοντας, αλλά εκείνη άφοβη, και με μόνο όπλο το σημείο του σταυρού, τον έσκασε."

 
Από ορισμένους, όμως, θεωρείται και σκληρή τιμωρός, η Αγία Παρασκευή, για όσους δεν τιμούν την εορτή της. Σ'αυτές τις παραδόσεις υπάρχει και μια σύνδεση ή και σύγχυση με την ημέρα Παρασκευή (ή και τη Μεγάλη Παρασκευή της Μεγαλοβδομάδος), αλλά και με τη νύχτα της Πέμπτης προς ξημέρωμα Παρασκευής. Τέτοιες παραδόσεις μας διασώζει ο Νικόλαος Πολίτης ("Παραδόσεις"):

Και, τέλος, να κλείσω με μια παράδοση σε εντελώς διαφορετικό κλίμα (έτσι, να πιάσουμε κάτι πιο χαρωπό!- α! και ετοιμότητα καθώς και προσοχή στο τι ευχόμαστε.. γιατί τα ουράνια δεν πολυπεριμένουνε!.. πόσο μάλλον τώρα, που οι ρυθμοί φτάνουν ταχύτητα φωτός...Προγραμματίστε ευχές, λοιπόν, για απόψε! Όλοι μ'ένα στόμα.. μπας και φύγει η λέρα που μας έζωσε!!!):

Υ.Γ. Τέλος, να προσθέσω κι ένα απόσπασμα για τα Άβδηρα της Ξάνθης που βρήκα εδώ:
http://www.empros.xan.gr/index.php?pg=2&id=370652:

"«Και το καπνό μ' να καίγιτι εγώ την Αγιά Παρασκευή θα τιν γιουρτάσου» ...
έλεγαν οι παλιοί Αβδηρίτες και το «Ε» επιχειρεί μια «βουτιά» στο χρόνο με ξεναγό τη δήμαρχο των Αβδήρων κα Εύα Τσακίρη, η οποία μας καταθέτει τις δικές της θύμησες από το Πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής όταν ήταν παιδί: «Οι Αβδηρίτες δούλευαν όλες τις ημέρες και όλες τις γιορτές εκτός από τη Μεγάλη Παρασκευή και το τριήμερο της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Παντελεήμονος. Είχαν καπνά και έπρεπε να τα μαζέψουν σε ορισμένο χρόνο».

Όλο το χωριό μετανάστευε στη θάλασσα.
Από την Παραμονή ετοιμάζονταν τα κάρα με το συργκί ( βοϊδάμαξες που στα κανάτια του έβαζαν ξύλα λυγαριάς το σκέπαζαν με ύφασμα και έφτιαχναν μια αυτοσχέδια τέντα). Οι νοικοκυρές έπλεναν τα σεντόνια τους, με τη θολοστάχτη στο καζάνι, για να είναι καθαρά. Καπλάντιζαν τα παπλώματα γιατί το βράδυ έκανε κρύο. Τα τοποθετούσαν στο αμάξι και έκαναν την ρογοθές (ρουχοθέση) Έπαιρναν μαζί τους τα αγγιά - αγγεία (κατσαρόλες , μαστραπάδες, φουφούδες), για να μαγειρέψουν. Μια πομπή από αμάξια όδευε προς τη θάλασσα. Όλο το χωριό μετανάστευε στη θάλασσα.

«Έχω στ' αυτιά μου το θόρυβο της ρόδας ...του κάρου ...
...το μούγκρισμα των ζώων τη βέντρα (βέργα για τα ζώα) ...Έστηναν αντίσκηνα έστρωναν ψάθες κατά γειτονιές Πετράδες και Τσακάλ μαχαλάς. Χόρευαν τραγουδούσαν έκαναν μπάνιο ξεχωριστά άνδρες γυναίκες. Είχαν μεγάλη λατρεία και στην Αγία Παρασκευή και στον Άγιο Παντελεήμονα που τον ξενυχτούσαν και έκαναν κουρμπάνι. Με πολύ μεγάλη ευλάβεια πήγαιναν τα σφάγια για το κουρμπάνι ... Ήταν ένα πανηγύρι. Γινόταν βόλτα - νυφοπάζαρο ...οι μικροπωλητές πουλούσαν μαντολάτα και ζαχαρωτά. Υπήρχαν κούνιες σιδερένιες πολύχρωμες που παίζαμε εμείς τα παιδιά. Ερχόταν μπουλούκια και έπαιζαν θέατρο ...θυμάμαι έπαιζαν την «Ωραία του Πέραν»...
Θύμησες μιας αλλοτινής εποχής που παραμένει όμως ζωντανή μέσα σ' όσους την έζησαν ..."

Ασκληπιός "συν γυναιξί και τέκνοις"...

(Για την Ηπιόνη που μου το ζήτησε...)

Ο Ασκληπιός, θεός της Ιατρικής, γιος του Απόλλωνος και της νύμφης Κορωνίδος, κόρης του Φλεγύου που κατοικούσε στους πρόποδες του Πηλίου, μεγαλωμένος από το σοφό Κένταυρο Χείρωνα, είναι ο διασημότερος θεραπευτής των νόσων που μαστίζουν τους ανθρώπους κατά την αρχαιότητα, κι η δύναμή του φτάνει, μέχρι το να ανασταίνει νεκρούς... Κόρη του φυσικά, η Υγεία..

"Ασκληπιός: Θεός της Ιατρικής λατρευόμενος πανταχού της αρχαίας Ελλάδος. [...]
Πατήρ του είναι οΑπόλλων, όπως είναι πατήρ και του εις πολλά σημεία συγγενικού του Αρισταίου. Μήτηρ του, κατά τη συνηθεστέραν παράδοσιν, είναι η Κορωνίς, μία κόρη του Φλεγύου, η οποία ζη εις το Δώτιον πεδίον, παρά τους πρόποδας του Πηλίου. [...] Αυτάς (τα κορώνας) άλλωστε ενθυμίζει και η μήτηρ του Ασκληπιού Κορωνίς με τον όνομά της. Η κορώνη, ως πτηνόν μακρόβιον και ευχαριστούμενον εις τον καθαρό αέρα και τας κορυφάς των βουνών, θεωρείται σύμβολον της υγείας. Πάντως όλη η παράδοσις της γεννήσεως και της λατρείας του Ασκληπιού, περιβάλλον της έχει τα υψώματα, με τας πηγάς, με τα δένδρα, με τον καθαρόν αέρα. Έτσι εφαντάσθησαν οι αρχαίοι τον θεόν της υγείας και της ιάσεως. Και χρόνον της συλλήψεώς του την άνοιξιν. Τότε ερωτεύετο ο Απόλλων. Η Κορωνίς, όμως, "ενώ ήδη είχεν εις τα σπλάχνα της τον καρπόν του έρωτος του φωτεινού θεού, απεφάσισε να υπανδρευθή με ξένον τινά εξ Αρκαδίας, Ίσχυν ονομαζόμενον, και υιόν του Ελάτου", λέγει ο Πίνδαρος, ενώ ο Ησίοδος θεωρεί τον Ελατίδην Ίσχυν Λαπίθην. Έσπευσε τότε ο πάλλευκος Κόραξ, ο συνήθης αγγελειαφόρος του Απόλλωνος, να του φέρη την είδησιν της απιστίας της αγαπημένης του. (Κατά τον Πίνδαρον, ο Απόλλων ο ίδιος την αντιλαμβάνεται με το χάρισμα της μαντικής). Και ο ατυχήσας θεός έδειξε την οργήν του πρώτον εις τον βιαστικόν αυτόν άγγελον των κακών. Τον κατηράσθη να γίνει το πτέρωμά του από λευκού καταμέλανον. Η δε Άρτεμις, αυστηρά πάντοτε εις τα ζητήματα της αγνότητος, ετόξευσε την Κορωνίδα. Επρόκειτο να καή το πτώμα της και είχεν ήδη τεθή επί της πυράς. Το περιέβαλλον αι φλόγες, όταν κατέφθασε ο Απόλλων και απέσπασε από τα σπλάχνα της απίστου μητρός το τέκνον του.

Το έφερε εις το Πήλιον, το παρέδωσεν εις τον Κένταυρον Χείρωνα, τον καλόν εκείνον Δαίμονα, της εις τόσους αρχαίους μύθους υμνηθείσης περιοχής, με τα πλούσια νερά, την ωραίαν βλάστησιν, τον ζωογόνον αέρα.

Και από το αστείρευτον αυτό πνεύμα, που αντλεί την σοφίαν του από την παρατήρησιν της φύσεως και την ρώμην και την ευρωστίαν του από του βουνού το ακένωτον ταμείον της υγείας, διδάσκεται ο Ασκληπιός να θεραπεύη τα νοσήματα και να διατηρή την υγείαν με την γυμναστικήν, την οποίαν του επιβάλλει το κυνήγιον που του διδάσκει ο Χείρων. Ο κυνηγός πρέπει να βαδίζη, να τρέχει, νε είναι ευκίνητος, να ζη εις τον καθαρόν αέρα. [...] Ως κυνηγός λαμβάνει μέρος με όλους τους φημισμένους ήρωας της εποχής του και αυτός, όπως ο Αρισταίος και ο Ακταίων, εις το πολυθρύλητον κυνήγιον του Καλυδωνίου κάπρου.

Αλλ' ως ιατρός δεν περιορίζεται να θεραπεύη τους ασθενείς. Επαναδίδει συχνά την ζωήν εις αποθανόντας, πολλών δε τα ονόματα διέσωσεν η λαϊκή παράδοσις. Με την επέμβασίν του αυτήν δυσαρεστεί τον Πλούτωνα. Και ο Ζεύς όμως δε δέχεται την διατάραξιν της τάξεως του σύμπαντος (Αισχύλου "Αγαμέμνων", 1022)... και αγανακτισμένος τον κεραυνοβολεί. [...]" (Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν "Ηλίου", Ι. Πασσά)

"

Μα όταν μια φορά χυθεί το μαύρο αίμα στη γη σφαγμένου ανθρώπου, 

ποιός θα μπορούσε πάλι ζωντανόν 

με ξόρκια να τον φέρει πίσω; 

Κι εκείνον που ήξερε την τέχνη 

τους πεθαμένους να ανασταίνει, 

δεν ετιμώρησεν ο Δίας, 

για να μην κάνει άλλο κακό;" 

(Αισχύλου "Αγαμέμνων", 

απόδοση 

Τάσου Ρούσσου) 

Ο Απόλλων, όμως, εξοργισμένος για το θάνατο του αγαπημένου του υιού, σκότωσε με το τόξο του τους Κύκλωπες, που ήταν εκείνοι οι οποίοι είχαν κατασκευάσει τον κεραυνό. Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, μάλιστα, για να εξιλεωθεί ο Απόλλων για την πράξη του τούτη, ο Δίας τον πρόσταξε να υπηρετήσει για έναν χρόνο έναν θνητό άνδρα. Έτσι, ο Απόλλων εγκατέλειψε τον Όλυμπο και πήγε στο βασιλιά των Φερών Άδμητο... Αλλά αυτή, είναι μια άλλη ιστορία...

Ο Ασκληπιός, υμνείται από τον Ορφέα, ως ιατρός των πάντων, ως δεσπότης Παιάν."Παιάν, στην κυριολεξία παιήων, ο θεραπευτής, εκείνος που βοηθά. Στον Όμηρο (Ιλ.,V401,899), σήμαινε τον γιατρό των Ολύμπιων θεών, γι'αυτό οι γιατροί ονομάζονταν γιοι του Παιήονος. Αργότερα ήταν επίθετο που χρησιμοποιούσαν για τους θεούς που έδιναν βοήθεια, ιδιαίτερα για τον Απόλλωνα, που επονομαζόταν και Παιάν. Ο παιάν που εμφανίζεται στον Όμηρο (Ιλ.Ι473, ΧΧΙΙ391) συνδέεται αρχικά με τον Απόλλωνα και την αδερφή του Άρτεμη. Ήταν ένα είδος ύμνου που αποτεινόταν στον Απόλλωνα και είτε λεγόταν για την αποφυγή του κακού, ή ήταν ευχαριστήριος ύμνος για τη λύτρωση από κάποιο κακό." ("Λεξικό του αρχαίου κόσμου", Γιάννη Λάμψα)

Στην Ιλιάδα του Ομήρου, στην εκστρατεία κατά της Τροίας, αναφέρονται ως συμμετέχοντες οι δύο γιοι του, Μαχάων και Ποδαλείριος, κυριότεροι γιατροί του εκστρατευτικού σώματος, που μνημονεύονται ως παίδες άψογου ιατρού. Οπότε, ο Ασκληπιός, δε φαίνεται να παρουσιάζεται σα θεός, αλλά σαν ξακουστός και υπαρκτός ιατρός, μιας γενεάς μεγαλύτερος από εκείνη των ηρώων της Ιλιάδος.:

"Εκείνοι είχαν την Τρίκκη και την κρημνώδη Ιθώμη,

και την Οιχαλία, την πόλη του Ευρύτου από την Οιχαλία,

σ'αυτούς ηγούντο του Ασκλησπιού τα δυο παιδιά,

του αγαθού ιατήρος, ο Ποδαλείριος και ο Μαχάων" (Β730)

"Ταλθύβιε, όσο τάχιστα τον Μαχάονα εδώ κάλεσε,

τον γιο του Ασκληπιού, του αμέμπτου ιατρού" (Δ193)

"Αμέσως στο όχημά του επέβη, και δίπλα του ο Μαχάων

έβαινε, γιος του αμώμου Ασκληπιού του ιατήρος" (Λ517)

(Ομήρου "Ιλιάς", απόδοση Κώστα Δούκα)

Τί σημαίνει, όμως, Ασκληπιός; Ποιά ετυμολογία κρύβεται πίσω από το όνομα του πασίγνωστου θεού της ιατρικής ή, έστω, του πιο ξακουστού ιατρού της αρχαιότητας; Και ποιά η σχέση του με την Υγεία;

Καταρχάς, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε, ότι "πάντοτε η υγεία συσχετίζετο με τους χυμούς, ο δε θάνατος με την ξηρότητα. Ο "νεκρός" λέγεται "αλίβας", δηλ. ξηρός, άνευ λιβάδος", όπου "λιβάς: είναι η υγρασία, εκ του λείβω που σημαίνει στάζω, ρέω."

"Ασκληπιός είναι αυτός ο οποίος "τα ασκελή ποιεί ήπια".
ασκελής= καταβεβλημένος, "κατεσκληκώς εκ νόσου" -Λουκιανός.
σκέλλω= ξηραίνω, αφαιρώ τους χυμούς (πρβ. σκέλος, σκελετός).
απόσκλημι= είμαι κατάξηρος, στεγνός. - απέσκλη= απέθανε.
[...] "Ασκληπιός, ο μη εών εσκληκέναι, ήτοι ξηραίνεσθαι
και αποθανείν τα σώματα των θεραπευομένων." (Ωρίων)

(από το βιβλίο της Άννας Τζιροπούλου-Ευσταθίου, "Ο εν τη λέξει λόγος")

Ό Ασκληπιός (εκ του ασκελής και ήπιος), είναι εκείνος που τις "σκληρές"νόσους ήπιες ποιεί. Σύμφωνα με το "Ετυμολογικόν Μέγα" η πρότερη ονομασία του ήταν Ήπιος. Η σύζυγός του, μάλιστα, ονομαζόταν Ηπιόνη κι ήτανε κόρη του Μέροπος, του βασιλιά της Κω. "Η Ηπιόνη εκπροσωπούσε την ήπια ιατρική τέχνη και τη λάτρευαν στα Ασκληπιεία ως ιατρική θεότητα, μαζί με τον σύζυγο, τους γιούς και τις 

κόρες τους. Υπάρχουν νομίσματα με την εικόνα της Ηπιόνης, στα αγάλματα όμως και στα ανάγλυφα εικονίζονται μόνο ο Ασκληπιός και τα παιδιά του." ("Λεξικό του αρχαίου κόσμου", Γιάννη Λάμψα).

"Δοθέντος ότι ο Ασκληπιός εθεωρείτο ο κατ'εξοχήν "ήπιος" θεός, εμφαίνεται ότι η σύζυγός του αύτη αποτελεί προσωποποίησιν της υποστάσεως αυτου του ιδίου. Εν τούτοις αύτη είναι όλως διάφορως των μυθικών συζύγων του Ασκληπιού, της Ξάνθης, της Λαμπετίας και της Ιππονόης, απεδίδοντο δε εις αυτήν και ωρισμέναι ιδιαίτεραι ιατρικαί δεξιότητες, π.χ. η θεραπεία εσωτερικών του σώματος ασθενιών δια φαρμάκων και μαιευτικά έργα. [...] Εκ της Επιδαύρου διεδόθει η λατρεία αυτής εις Αθήνας. Έκτοτε διεμορφώθη και η γενεαλογία των τριών θυγατέρων αυτής, λεγομένης ιατρικής Τριάδος, αι οποίαι φέρουσι τα ονόματα "Ιασώ, Ακεσώ, Πανάκεια" ' αυταί παρίστανται πολλάκις επί αναγλύφων." (Εγκυκλοπαιδικόν ξελικόν "Ελευθερουδάκη")

(* Σε ορισμένες παραδόσεις, αντί της Ηπιόνης, ως γυναίκα του αναφέρεται η Υγεία.)

Τέκνα του Ασκληπιού και της Ηπιόνης, είναι:

- Η Υγεία: εκ του θέματος ΥΓ- "υγιηρός", σχετικόν με το ομόρριζον "υγρός" ' υγρός, υδρός. Ο εν υγρά καταστάσει, ο "υγριής", είναι υγιής. "Υγίεια εστί ευκρασία των εν ημίν χυμών"... Πάντοτε η υγεία χαρακτηρίζεται ως υγρά, χυμώδης, ενώ η ασθένεια και ο θάνατος έχουν ως κοινόν χαρακτηριστικόν την ξηρότητα, αυχμηρότητα, ακαμψία.

- η Ιασώ: εκ του ιάομαι= θεραπεύω.

- η Ακεσώ: εκ του ακέομαι= θεραπεύω δι' οξέως οργάνου.

- η Πανάκεια: η τα πάντα θεραπεύουσα.

- η Αίγλη: φως ηλίου, δόξα ' εκ του αϊσσω + λίαν. - το "λαμπρόν" της υγείας.

- ο Μαχάων: σχετικόν με το μάχομαι, μαχανά, μάχαιρα, καθ'ότι χειρουργός.

- ο Ποδαλείριος: Εκ του πους + λείριον (=κρινάκι του αγρού). Είχε μονίμως τους πόδας μέσα στα αγριολούλουδα, αναζητώντας φαρμακευτικές ρίζες: "ο ανθηρόπους, ο τα ανθούντα περιοδεύων, ως ιατρός ριζοτόμος".

(Άννας Τζιροπούλου-Ευσταθίου- "Ο εν τη λέξει λόγος")

Κατά ορισμένες εκδοχές, τα τέκνα του Ασκληπιού είναι περισσότερα:

"[...] τέκνα δι' αυτού εκτός του Μαχάονος και Ποδαλειρίου ήσαν η Ιασώ, η Ακεσώ, η Αίγλη, η Πανάκεια, η Υγιεία, ο Τελεσφόρος (ο εις τέλος φέρων την ίασιν), ο Άκεσις (εκ του ακέομαι, θεραπεύω), ο Ευμαρίων (εν Τιτάνη Ευήμερος), ο Ιανίσκος (εκ του ιώμαι) και Αλεξήνωρ (εκ του αλέξω)." (Εγκυκλοπαιδικό λεξικόν "Ελευθερουδάκη")

Οι δυο γιοί του Ασκληπιού, επιστρέφοντας σώοι από τον Τρωικό πόλεμο, συνέχισαν να ταξιδεύουν, θεραπεύοντας τους ανθρώπους, και, μετά θάνατον, θεοποιήθηκαν, όπως και ο πατέρας του. Ιδρύθηκαν τόποι λατρείας και ίασης, αφιερωμένοι στον Ασκληπιό, που ονομάστηκαν "Ασκληπιεία". Αρχαιότερο Ασκληπιείο θεωρείται εκείνο της Τρίκκας στη Θεσσαλία, ενώ από τα πλέον περίφημα ήταν το παρά τη Επιδαύρω. Εξίσου διάσημο υπήρξε το Ασκληπιείο της Κω, η οποία φημιζόταν για τους Ασκληπιάδες της και ιδιαιτέρως φυσικά, για τον πατέρα της ιατρικής Ιπποκράτη.

Αναφέρεται ακόμη ότι:

"Ζώα ιερά του Ασκληπιού ήσαν ο όφις, όστις συμβολίζει την περιοδικήν ανανέωσιν και είναι έμβλημα της σωφροσύνης, της αληθείας και εφυίας, ο αλέκτωρ, σύμβολο της επαγρυπνίσεως, ο κύων, σύμβολο της πίστεως, της νοημοσύνης και επαγρυπνίσεως και όστις εις τα Ασκληπιεία εθεράπευε λείχων τινάς των νοσούντων, η αιξ η οποία εθήλασε τον Ασκληπιόν και η τρυγών, επειδή τρυγόνες εμυθολογούντο ότι έθρεψαν τον Ασκληπιόν εν τη παιδική του ηλικία." (Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν "Ελευθερουδάκη")