Ερμοδάκτυλος ο κονδυλώδης!

Όπως είχαν ξεμείνει δυο τζούρες καφέ στην κούπα μου, είπα ν'ανοίξω τον υπολογιστή και -τί μ'έπιασε;- να ψάχνω για αγριολούλουδα! Και τσουπ! πέφτω πάνω στο γνωστό μου βάσανο που συνήθως το ξετρυπώνω ανάμεσα στις φτέρες όταν μαζεύω τις πρώτες κορφάδες τους για μεζέ και ποτέ δε μου κάνει τη χάρη να ποζάρει στο φακό σενιαρισμένο! Χρόνια τό'βρισκα γερασμένο και κατσούφικο με τα πέταλά του ζαρωμένα -μες στην στραπάτσα ένα πράγμα- κι εκνευριζόμουν τόσο με τις κακομοιριασμένες πόζες του που μια χρονιά σκάλισα με μια πέτρα το χώμα, να κλέψω το βολβό του να τον μεταφυτέψω στον κήπο μου μπας και το πετύχω κάποτε φρεσκοανθισμένο! Τέλος πάντων, κάποτε τα κατάφερα -το πρόλαβα και στο βουνό ψάχνοντας για γαϊδαροουρές- αλλά, όπως και νά'χει, είναι τόση η χλωμάδα του και το πείσμα του να φυτρώνει κάτω από σκιές και άλλη τόση η τύχη μου να το συναντώ με τον ουρανό συννεφιασμένο και μουντό, που ακόμη δεν έχω πετύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα! Δε μ'έχει βασανίσει άλλο αγριολούλουδο τόσο, λέμε! Δεν έχει φωτογένεια!

Πρωί-πρωί, λοιπόν, πέφτω πάνω του! Και διαβάζω: "Ερμοδάκτυλος ο κονδυλώδης"! Σώπα ρε! Κύττα να δεις και δεν του φαινότανε, έτσι ταπεινό κι αχρωμάτιστο νά'χει όνομα σκέτο μεγαλείο! Ερμοδάκτυλος! Εμ, το ίδιο είναι να σε λένε παπαρούνα, το ίδιο Ερμοδάκτυλο; Αφού δε μου βγαίνει να μην το γράψω με κεφαλαίο μπροστά! Και, φυσικά, αμέσως μ'έπιασε η περιέργεια! Και γιατί Ερμοδάκτυλος, λοιπόν; Κι έφαγα τον κόσμο να βρω μιαν εξήγηση! Αλλά δε βρήκα ικανοποιητική! Όλο προβλήματα μου προκαλεί τούτο το λέλουδο... άκρη δε βγάζω μαζί του. Έψαξα στο διαδίκτυο, άνοιξα μια στοίβα λεξικά και στο μόνο που κατέληξα είναι ότι "το όνομα του γένους τούτου οφείλεται εις το ριγωμα αυτού που έχει δήθεν το σχήμα του δακτύλου του Ερμού" ("Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου") και τίποτα παραπάνω! Απογοητεύτηκα... Περίμενα μύθους τρανούς να σχετίζουν το λουλούδι μου με το θεό Ερμή, κι αντ'αυτού ένα ξερό "έχει δήθεν το σχήμα" που επιβεβαιώνει κι ο Γεννάδιος ("Λεξικόν Φυτολογικόν") με το εξίσου λακωνικό κι αόριστο"βολβός ή ρίζα έχουσα δήθεν το σχήμα του δακτύλου του Ερμού".

Και σαν να μην έφτανε αυτό, δεν είναι και σίγουροι αν πρόκειται για το λουλούδι μου! Εγώ, πάλι είμαι, γιατί μου το φανερώνουν τα σημεία: πάντα σε μπελάδες με βάζει, αυτό θά'ναι. Για το μόνο που είναι σίγουροι είναι πως "εφημίζετο άλλοτε δια τας καθαρκτικάς της ιδιότητας"! Χαίρω πολύ! Αναφέρεται, λένε, το όνομα από τους αρχαίους και πιθανώς αντιστοιχεί στην Ίριδα την κονδυλόριζο ή στο Κολχικό το ποικιλόγραμμο (Γεννάδιος). Εμείς ψηφίζουμε, φυσικά, Ίριδα που είναι το δικό μου βάσανο! Και τώρα που το σκέφτομαι έτσι θά'ναι! Τί δουλειά έχει το Κολχικό, ανάμεσα στους δύο επίσημους αγγελιαφόρους των θεών, την Ίριδα και τον Ερμή; Αυτό ψηφίζει, εξάλλου, και το "ψαχτήρι".

Οπότε δε μου βγαίνει απ'το μυαλό, ότι το λέλουδό μου αυτό για κάποιον σημαντικό λόγο βαφτίστηκε έτσι και, δε μπορεί, κάποιες σημαντικές ιδιότητες ή μηνύματα κρύβει! Και ως είδος της Ίριδος και ως δάκτυλος του Ερμού, αφού ("Ομηρικό Λεξικό" Πανταζίδη), ο Ερμής "είναι μεν ο άγγελος των θεών, ως και η Ίρις, αλλ' αυτός αναφαίνεται μάλλον ως επιτετραμμένος, ως μεσολαβούν πρόσωπο, επομένως και ως προστάτης (Ω347).":

(Ομήρου Ιλιάς, απόδοση: Ι.Πολυλά)

Αγγελιαφόρος των θεών και προστάτης των ανθρώπων ο Ερμής οποίος και στη ραψωδία κ της "Οδύσσειας" δίνει "φάρμακον εσθλόν" στον Οδυσσέα για να τον προστατεύσει από τα "μάγια" της Κίρκης:

"μα ως το λαγκάδι το άγιο εδιάβηκα και κόντευα να φτάσω

στης Κίρκης πια το αρχοντοπάλατο της πολυφαρμακούσας,

εκεί μου απάντηξε ο χρυσόραβδος Ερμής [...]

Για πού τραβάς ξανά, βαριόμοιρε, στ΄ ακρόβουνα μονάχος [...]

Ωστόσο θέλω από τα βάσανα να σε γλιτώσω τούτα.

Να πάρε αυτό το καλοβότανο και κράτα το, στης Κίρκης

σα μπεις, να σκέπει το κεφάλι σου, κακηώρα να μη σέ ΄βρει."

(απόδοση: Καζαντζάκη-Κακριδή)

Ε, δε μπορεί ο Ερμοδάκτυλός μου (< Ερμής+δάκτυλος, όπου δάκτυλος "εκ της ρίζης "δικ-" ή "δεκ-", του δείκνυμι και δέχομαι" [Άννα Τζιροπούλου, "Ο εν τη λέξει λόγος"]), να μην έχει καμία, μα καμία σχέση με όλα αυτά! Σίγουρα κρύβει έναν καλό μύθο... έστω κι αφανέρωτο, έστω κι αν μοναχά με τη φαντασία μας μπορέσουμε να υποθέσουμε....

Σημείωσις 1η:
Αναφέρει το "Μεγάλο Ετυμολογικό":



Σημείωσις 2α:
Ψάχνοντας στο διαδίκτυο, βρήκα και το εξής σχετικό ενδιαφέρον κείμενο της Καλής Δοξιάδη (πηγή: http://www.bostanistas.gr/?i=bostanistas.el.article&id=779) :
"Στην Κέρκυρα τη λένε "κουκούγερο", που θα πει "μασκαράς" γιατί ανθίζει τιςαπόκριες. Όπως και σε διάφορα άλλα μέρη της Ελλάδας - τα νησιά του Αιγαίου, την Δυτική Κρήτη, και τόπους της Μεσσηνίας - κουκούγεροι λέγονται οι "κακοί" μασκαράδες, οι άσκημοι, με τα μουτζουρωμένα πρόσωπα, τα κέρατα και τις προβιές ... εκείνοι που διώχνονται για κάθαρση πριν τη Σαρακοστή.
Έτσι δεν μου φάνηκε καθόλου παράξενο όταν εδώ στο χωριό μου εξήγησαν ότι λέγεται έτσι η καημένη γιατί «είναι τόσο άσκημη». Όλοι συμφώνησαν ότι μεγάλο μέρος της ασκήμιας της είναι το μουντό, ουδέτερο της χρώμα που «δεν ταιριάζει σε λουλούδι». Τα λουλούδια, μου είπαν, πρέπει να έχουν γλυκά ή ζωηρά χρώματα. Οπότε δε θεώρησα απαραίτητο να παρατηρήσω ότι βρίσκω το διακριτικό βελούδινο καφετί του χρώμα πολύ chic και όχι μόνον ασυνήθιστο και ενδιαφέρον, αλλά όμορφο.
Μια άλλη εξήγηση για την τοπική ονομασία σίγουρα είναι το "μουτζουρωμένο" του πρόσωπο.
Η βοτανολογική ονομασία της ίριδας αυτής είναι Hermodactylus tuberosus. Έχει ύψος περίπου 20-25 εκατοστά και πολύ ελαφρύ γλυκό άρωμα. Είναι η δεύτερη άγρια ίρις που κάνει την εμφάνιση της στο τέλος του χειμώνα, δυο-τρεις εβδομάδες μετά την Iris unguicularis. Φυτρώνει σε σκιερές και υγρές γωνιές και λόγω του χρωματισμού της δύσκολα διακρίνεται... τόσο που όταν ξαφνικά την βλέπεις αισθάνεσαι ένα σκίρτημα ανακάλυψης.
Οι αρνητικοί συνειρμοί δεν περιορίζονται στη χώρα μας. Αγγλικά λέγεται "Widow Iris" ή 'Snake's Head Iris" [χήρα ή φιδοκέφαλη ίρις]. "

Δε μέλει να "ξεμπερδέψω", τελικά έτσι εύκολα με τούτο τον Ερμοδάκτυλο! Και, γιατί, παρακαλώ το λένε φιδοκέφαλη Ίριδα; "Τα λουλούδια του μοιάζουν ελαφρώς με ανοιχτά στόματα φιδιών", βρήκα σε μια αγγλική ιστοσελίδα. χμ... θα μπορούσε... Αν και πάλι η ονομασία τούτη θα μπορούσε να μας παραπέμψει στον Ερμή που κρατάει το γνωστό κηρύκειον, το οποίο αποτελείται από μια ράβδο γύρω από την οποία ελίσσονται προς τα πάνω δύο φίδια με τα κεφάλια αντικρυστά! Όσο για το"Χήρα Ίριδα" αναφέρεται ότι ονομάζεται έτσι για τις μαύρες πινελιές του, καθώς λέγεται και "Μαύρη Ίριδα". Ε, ρε μπελά που βρήκα πάλι μ'αυτό το λέλουδο! Ψάχνω, ψάχνω και δεν λέω να σταματήσω...............

Άρωμα Ιθάκης....

Σαν πρόβαλε το φωτερό τ΄ αστέρι που στα ουράνια 

της νυχτογέννητης αυγής πρωτομηνάει τη φέξει, 

το πλοίο το πελαγόδρομο ζύγωνε πια στο Θιάκι. 

Βρίσκετ΄ εκεί του Φόρκυνα, του πελαγήσου γέρου, 

κάποιο λιμάνι, και σ΄ αυτό δυο κάβοι που προβάλλουν, 

βραχόσπαρτοι, προς την μπασιά του λιμανιού συγκλίνουν, 

κι όξω κρατούν τα κύματα που οι τρικυμιές σηκώνουν‡ 

μα μέσα τα καλόφτιαστα συχάζουνε καράβια, 

δίχως δεσίματα, άμα μπουν και βρούνε αραξοβόλι. 

Είναι κι ελιά μακρόφυλλη βαθιά μες στο λιμάνι‡ 

και δίπλα της αχνόθαμπη σπηλιά χαριτωμένη, 

ιερό λημέρι των Νυφών που λέγουνται Ναϊάδες. 

Κροντήρια και διπλόχερες λαγήνες εκεί βρίσκεις, 

που τα μελίσσια μέσα τους πηγαίνουν και φωλιάζουν. 

Είναι και πέτρινοι αργαλειοί περίτρανοι, που οι Νύφες 

φαίνουν σκουτιά πορφυρωτά που βλέπεις και θαμάζεις. 

Έχει κι αστείρευτα νερά, και θύρες δυο‡ μια θύρα 

προς το Βοριά που δύνουνται ν΄ αυλίζουνται και ανθρώποι, 

κι η άλλη, θεϊκιά, προς το Νοτιά, που ανθρώποι δεν περνάνε, 

μόνε είναι των αθάνατων η θύρα εκείνη δρόμος. 

Αυτά από πριν γνωρίζοντας μπήκαν εκεί ν΄ αράξουν, 

και το καράβι στη στεριά έξω έπεσε ως τη μέση‡ 

με τέτοια ορμή το σπρώχνανε στα ομπρός οι λαμνοκόποι. 

και στη στεριά σα βγήκανε απ΄ το γερό καράβι, 

πρώτ΄ απ΄ το πλοίο το κουφωτό τον Οδυσσέα σηκώσαν‡ 

με το σεντόνι το λινό και το λαμπρό στρωσίδι 

στην αμμουδιά τον έθεσαν καθώς βαριοκοιμόταν, 

κι ύστερα βγάλαν τα καλά που οι Φαίακες του δώκαν 

που ερχόταν με της Αθηνάς τη χάρη στη πατρίδα.

(Ομήρου "Οδύσσεια" ν93-121, απόδοση Α.Εφταλιώτη)

Είμ΄ ο Δυσσέας, του Λαέρτη ο γιος, που ξέρουν όλοι οι ανθρώποι 

τους δόλους μου, κι η δόξα μου στον ουρανό ανεβαίνει. 

και κατοικώ στο λιόλουστο το Θιάκι, που έχει απάνω 

το Νήριτο, τρανό βουνό που σειεί αψηλά τα φύλλα, 

κι ολόγυρα πολλά νησιά το ΄να κοντά ΄ναι στ΄ άλλο, 

η Σάμη και το Δουλιχιό, κι η Ζάκυνθο η δεντράτη. 

Ετούτη χάμου απλώνεται στα πέλαγα της Δύσης, 

τ΄ άλλα νησιά ΄ναι ξέχωρα, στ΄ ανάβλεμμα του ήλιου. 

Πέτρες γεμάτο, μα καλό λεβέντες για να βγάζει. 

Άλλο απ΄ τη γης μου πιο γλυκό δεν ξέρω εγώ στον κόσμο.

(Ομήρου "Οδύσσεια" ι19-28, απόδοση Α.Εφταλιώτη)

Αρμονία vs Χάος....

Στο Μαράκι που μού'δωσε την αφορμή να τα ψάξω περισσότερο και να τα συγκεντρώσω (τί τά'θελες,ε;;κουδούνι έγινα!!)..

Κι επειδή διάβασα και μια ειδησούλα (βλέπε την εδώ: http://www.paron.gr/v3/new.php?id=69146&colid=37&catid=33&dt=2011-07-31&search=%EC%F5%E8%EF%EB%EF%E3%DF%E1) ότι, σύν τοις άλλοις, καταργούν τη διδασκαλία της μυθολογίας στο δημοτικό... και όχι μόνο, φυσικά- βάλλουν για ακόμη μια φορά και την πολύπαθη ιστορία μας.. (Ισοπεδώστε τα όλα πουλημένα τομάρια, τίποτα μην αφήσετε όρθιο... να μη θυμίζει τίποτα Ελλάδα... ν'απομείνει μόνο Χάος..)
Λίγα απ'την υπέροχη μυθολογία μας (κι όχι μόνο), λοιπόν, την παλαιότατη τούτη ιστορία μας με τους άπειρους συμβολισμούς και τους ανεξίτηλους χρωματισμούς της...

"Έπειτα με τον Άρη τον ασπιδοκόφτη η Κυθέρεια (Αφροδίτη) γέννησε τον Φόβοκαι τον Δείμο, τα φοβερά παιδιά, που κλονίζουν τις πυκνές φάλαγγες μέσα στον πόλεμο τον ριγηλό μαζί με τον Άρη, που κυριεύει τις πολιτείες, και την Αρμονία, που πήρε ο μεγαλόκαρδος ο Κάδμος για γυναίκα του..."  (Ησιόδου Θεογονία, 933, απόδοση: Π.Λεκατσά)

 

(Απολλοδώρου Βιβλιοθήκη)

 

 

Δηλαδή, ο Κάδμος για κείνους που σκότωσε (Ο Κάδμος είχε σκοτώσει τον Δράκο που φρουρούσε την κρήνη κι αφάνιζε όσους πήγαιναν για νερό. Κατόπιν, με συμβουλή της Αθηνάς έσπειρε τα δόντια του στη γη κι αμέσως φύτρωσαν ένοπλοι άντρες, οι λεγόμενοι Σπαρτοί, που, σύμφωνα με το Φερεκύδη, ο Κάδμος άρχισε να τους πετροβολεί κι εκείνοι, νομίζοντας ότι λιθοβολούνται μεταξύ τους άρχισαν τη μάχη με αποτέλεσμα να σκοτωθούν όλοι εκτός από πέντε, τον Εχίονα, τον Ουδαίο, τον Χθόνιο, τον Υπερήνορα και τον Πέλωρο.) εθήτευσε μία περίοδο οκτώ ετών στον Άρη και στη συνέχεια η Αθηνά του εξασφάλισε τη βασιλεία και ο Ζεύς του έδωσε ως σύζυγο τηνΑρμονία, θυγατέρα του Άρη και της Αφροδίτης. Και τότε όλοι οι θεοί εγκατέλειψαν τουν ουρανό για να παρευρεθούν στο γάμο, να συμμετάσχουν στο συμπόσιο και να τον υμνήσουν! Ο Κάδμος χάρισε στη νύφη ένα πέπλο και το περιδέραιο που είχε φιλοτεχνήσει ο Ήφαιστος και το οποίο, όπως λένε κάποιοι, το είχε λάβει από τον ίδιο, ενώ σύμφωνα με το Φερεκύδη, το είχε λάβει από την αδερφή του, την Ευρώπη. Κι απέκτησαν θυγατέρες την Αυτονόη, την Ινώ, τη Σεμέλη και την Αγαυή κι έναν γιο, τον Πολύδωρο. Την Ινώ παντρεύτηκε ο Αθάμας (πατέρας του Φρίξου και της Έλλης), την Αυτονόη ο Αρισταίος και την Αγαυή ο Εχίων. Όσο για τη Σεμέλη, έσμιξε μαζί της ο Δίας και γεννήθηκε ο θεός Διόνυσος...
 

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (Ε48-49, απόδοση Βασιλείου Μόσκοβη) μας δίνει μιαν άλλη εκδοχή για την καταγωγή της Αρμονίας, ενώ περιγράφει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τα καθέκαστα του γάμου!
"Κι όπως οι κάτοικοι της Σαμοθράκης ζούσαν μ'αυτόν τον τρόπο, λένε, ότι γεννήθηκαν στο νησί απ'το Δία και την Ηλέκτρα -μία από τις θυγατέρες του Άτλαντα- ο Δάρδανος, ο Ιασίων και η Αρμονία. [...] Κι ύστερα απ'αυτά ο Κάδμος, ο γυιός του Αγήνορα, αναζητώντας την Ευρώπη έφτασε και σ'αυτούς, κι αφού μυήθηκε στα μυστήρια, παντρεύτηκε την Αρμονία, αδερφή του Ιασίωνα κι όχι θυγατέρα του Άρη, όπως αναφέρουν οι Έλληνες μυθογράφοι.
Ο γάμος αυτός του Κάδμου και της Αρμονίας ήταν ο πρώτος, που παρακάθησαν κι οι θεοί στο γαμήλιο δείπνο, κι η Δήμητρα που αγάπησε τον Ιασίωνα του δώρισε τον καρπό του σταριού, ο Ερμής τη λύρα, η Αθηνά το περιβόητο περιδέραιο και τον πέπλο και τους αυλούς, κι η Ηλέκτρα τα μυστήρια της λεγομένης Μεγάλης Μητέρας των θεών με τα κύμβαλα και τα τύμπανα και τα άλλα σύνεργα των οργιαστικών τελετών. Κι ο Απόλλων έπαιξε την κιθάρα, οι Μούσες έπαιξαν τους αυλούς κι οι υπόλοιποι θεοί με τους ωραίους λόγους τους ελάμπρυναν τη δόξα του γάμου αυτού. Ύστερα απ'αυτά ο Κάδμος, σύμφωνα με το χρησμό που είχε λάβει, έκτισε, λένε τη Θήβα της Βοιωτίας, κι ο Ιασίων παντρεύτηκε την Κυβέλη και γέννησε τον Κορύβαντα.[...]"
(*Τούτο το περιβόητο περιδέραιο, μάλιστα, κατέληξε καταστροφικό για κάποιους από τους απογόνους των βασιλιάδων καθώς και για την ίδια τη Θήβα. Γιατί όταν ο Πολυνείκης, γιος του Οιδίποδα, μάζευε στρατό για να πάρει τη βασιλεία από τον αδερφό του Ετεοκλή που δεν του την παραχωρούσε καθώς είχαν συμφωνήσει, ο μάντης Αμφιάραος που είχε "προδεί" πως θα χαθούν όλοι όσοι εκστρατεύσουν (εκτός από τον Άδραστο) δίσταζε να συμμετάσχει και απάτρεπε και τους υπολοίπους. Ο Πολυνείκης, λοιπόν, ρωτάει τον Ίφι, τον γιο του Αλέκτορος, πως θα αναγκαστεί ο Αμφιάραος να μετάσχει στην εκστρατεία κι εκείνος του απαντάει πως αυτό θα γίνει αν λάβει η Εριφύλη το περίφημο περιδέραιο..... Κι έτσι κι έγινε... Για να καταλήξουμε στην τραγωδία των "Επτά επί Θήβας" (βλέπε και Αισχύλο)... )


Ο Αθανάσιος Σταγειρίτης (Ωγυγία Δ') θα παραδώσει και μια τρίτη εκδοχή για την καταγωγή της Αρμονίας "Κατ'άλλους δε, ήτον θυγάτηρ του Δράκοντος, του βασιλέως τότε του μέρους εκείνου της Βοιωτίας, ον εφόνευσεν ο Κάδμος"...
 

Ο Απολλόδωρος (Γ5) μας διασώζει πως ύστερα από χρησμό, ο Κάδμος κι η Αρμονία εγκατέλειψαν τη Θήβα και πήγαν στους Εγχελέας να αναλάβουν την αρχηγία τους καθώς δέχονταν επιθέσεις από τους Ιλλυρίους. Κι έτσι κατέληξε ο Κάδμος βασιλεύς των Ιλλυρίων, αποκτώντας μάλιστα έναν γιο, τον Ιλλύριο. Κι αργότερα μεταμορφώθηκε μετά της Αρμονίας σε δράκοντα και οδηγήθηκε από το Δία στο Ηλύσιον πεδίο. Λένε ότι τη μεταμόρφωση αυτή σε δράκοντα, την επέβαλε ο Άρης στον Κάδμο, διότι σκότωσε τον ιερό του δράκοντα που φύλαγε την κρήνη στη Θήβα. 

Πάντως ο Αθανάσιος Σταγειρίτης (Ωγυγία Α'), δίνει μια εντελώς διάφορη ερμηνεία: "Ενόμιζον οι παλαιοί ότι οι Ιλλυριοί είχον δύω κόρας εις τους οφθαλμούς και έβλεπον τόσο οξέως, ώστε φόνευον δια της οράσεως, όσους έβλεπον ασκαρδαμυκτί ώραν ικανήν...όθεν παρομοίαζον τους Ιλλυρίους με τους δράκοντας εκείνους." Και συνεχίζει εξηγώντας πως αλληγορικά οι ποιητές είπαν πως η Αρμονία κι ο Κάδμος μεταμορφώθηκαν σε δράκους καθώς κατά το γήρας τους έφυγαν από τη Θήβα και συγκατοίκησαν με του Ιλλυρίους...

Ας επιστρέψουμε, όμως, στην ΑΡΜΟΝΙΑ... Αρμονία, εκ του αρμόττω, αρμόζω.
Διαβάζουμε, μεταξύ άλλων, στο "Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης"του Δημητράκου:
"αρμονία: συναφή πράγματος προς έτερον, σύνδεσις, άρθρον, αρμός' και το προς τοιαύτην συναφήν, σύνδεσιν, μέσον: Οδ.Ε248 "γόμφοισιν και αρμονίησιν άρασσεν" (σχεδίαν), Οδ.Ε361 "όφρ'αν κεν δούρατ' εν αρμονίησιν αρήρη".[...] 7)εις πληθ. αρμονίαι: αι μεταξύ ανθρώπων συμφωνίαι, οθ. η σύμβασις, η συνθήκη: Ιλ.Χ255 μάρτυροι... και επίσκοποι αρμονιάων [...]"
Ξεκινάμε απ'τον Όμηρο, λοιπόν...
 

και στην Οδύσσεια:

(σε απόδοση Κώστα Δούκα:

"Ωχού εγώ, ποιός πάλι μου υφαίνει δόλον
από τους αθανάτους, όταν από τη σχεδία να βγω με προτρέπη.
Αλλά δεν θα πεισθώ, γιατί μακριά με τους οφθαλμούς
την γαίαν εγώ είδα, όπου μου είπε πως μπορώ να καταφύγω.
Αλλά μάλλον τούτο θα πράξω, που μου φαίνεται άριστον'
όσο τα ξύλα στους αρμούς συναρμόζουν
τόσον αυτού θα μένω και θα υπομένω άλγη πάσχων'
κι όταν τη σχεδία μου το κύμα τινάξη, θα κολυμπήσω, μια και δεν μπορώ να προνοήσω κάτι καλύτερο.")
 

και στην Ιλιάδα..

(σε απόδοση Κώστα Δούκα:
"Άλλ' έλα 'δω τους θεούς να επικαλεσθούμε' γιατί άριστοι
μάρτυρες θα είναι και επιτηρητές των συνθηκών (αρμονιάων)'
γιατί εγώ δε θα σε κακομεταχειρισθώ, αν σε με ο Ζεύς
δώση την νίκη, και την ψυχή σου πάρω'
αλλ'αφού συλήσω από σε τα περίκλυτα όπλα, Αχιλλέα,
τον νεκρό στους Αχαιούς θα δώσω πάλιν' έτσι κι εσύ να πράξης.")

Η Άννα Τζιροπούλου ("Ο εν τη λέξει λόγος") μας μιλάει για την αρμονία, για τη σχέση της με την ελληνική γλώσσα και τη μουσική:

" "Ήπερ μόνη ελληνική εστίν αρμονία" (Πλατ.Λάχης14).... Όμως ο Έλλην λόγος"πάσι πάντα μουσικώς συνήρμοσε και συνέδεσε.." (Ποσειδώνιος φιλόσοφος Frg309)..."Φθόγγος εστί φωνής εναρμονίου τάσις.."(Θέων Σμυρναίος, Περί Συμφων.6)
Φθόγγος δια την ελληνικήν γλώσσαν σημαίνει δύο: α) ανθρώπινη φωνή και β)μουσικός ήχος. Όπως δε επεξηγεί ο Πλούταρχος (Ηθικά 1025F) "Αρμονία -εστί- το εκ φθόγγων και διαστημάτων. Φθόγγος μεν, εν και ταυτόν. Διάστημα δε, φθόγγων ετερότης και διαφορά. Μιχθέντων δε τούτων ωδή γίνεται." Απαραίτητο όρος της ανα-μίξεως είναι η αρμονία: "...εστί μεν ουν αρμονία πολυμιγέων ένωσις... και δίχα φρονεόντων συμφρόνησις.."(Φιλόλαος Πυθαγόρειος), δηλαδή: "Αρμονία εστί ένωσις πολυμιγέων και συμφρόνησις (ομοφρονία, συμφωνία) των δίχα (=κεχωρισμένως) φρονούντων."
Η "Μουσική" με τη σημερινή έννοια απεκαλείτο Αρμονία, δηλαδή συμ-φωνία ήχων. Και σήμερα στα Ωδεία, το Μάθημα της Συνθέσεως ονομάζεται "Αρμονία". Είναι ο κλάδος της μουσικής επιστήμης "ο πραγματευόμενος περί των συγχορδιών", δηλ. της συνηχήσεως τριών ή περισσοτέρων μουσικών φθόγγων.
Ο Ηράκλειτος υπεστήριζε ότι "αρμονίη αφανής, φανερής κρέσσων".
"Η μεν αρμονία αόρατον τι και ασώματον και πάγκαλον τι θείον εστί." (Πλάτων, Φαίδων 36)
"Σεμνή η αρμονία και θείον τι και μέγα." (Πλουτάρχου, Περί μουσικής 1139)
Γι'αυτό και ο λατίνος Vitruvius παρατηρεί: "Η αρμονία (harmonia) είναι κλάδος της Μουσικής δύσκολος και σκοτεινός, ιδίως για όσους αγνοούν την ελληνική. Για να την ερμηνεύσουμε είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσουμε λέξεις ελληνικές που δεν έχουν αντίστοιχες στην λατινική.""

Σημειώνει ο Αριστοτέλης ("Μετά τα Φυσικά" 985-6) σχετικά με τους Πυθαγορείους: "Επειδή επί πλέον έβλεπαν ότι τα πάθη και οι αναλογίες των [μουσικών] αρμονιών, βρίσκονται σε αριθμητικές σχέσεις- μια λοιπόν και τους εφαίνοντο ότι εξ ολοκλήρου η φυσική κατασκευή όλων των άλλων πραγμάτων είναι καθ'ομοίωσιν με τους αριθμούς, και μια και, από το άλλο μέρος, εφαίνοντο οι αριθμοί πρώτοι από όλη τη φύση, ότι δηλαδή είναι οι πρωταρχικές πραγματικότητες του Σύμπαντος- έφτασαν στην αντίληψη ότι οι αρχές των αριθμών είναι τα στοιχεία όλων των όντων, και ολόκληρος ο ουρανός είναι αρμονία κι αριθμός. Και όσες αντιστοιχίες είχαν βρη μέσα στους αριθμούς και στις αρμονίες της μουσικής που ταίριαζαν με τα φαινόμενα και τα μέρη του ουρανού και με όλη την κοσμική τάξη τις συνένωναν και τις έμπαζαν στο σύστημά τους...." (απόδοση: Ν.Κυργιόπουλος)

 
Ενώ ο Πλάτων (Τίμαιος 47C , απόδοση: Θ.Βλυζιώτης, Χ.Παπαναστασίου), διευκρινίζει:
"Και πάλιν, ό,τι εις την μουσικήν είναι χρήσιμον δια την φωνήν και μας την κάμνειν ακουστήν, μας εδόθη χάριν της αρμονίας. Διότι η αρμονία, επειδή έχει κινήσεις ομοίας με τα μέσα μας περιφοράς της ψυχής, έχει δοθεί από τας Μούσας εις όποιον με φρόνησιν συναναστρέφεται αυτάς, όχι χάριν τέρψεως αλόγου, καθώς τώρα νομίζεται ότι χρησιμεύει, αλλά ως σύμμαχος της ψυχής μας, όταν αυτή αναλαμβάνη να φέρη εις τάξιν και συμφωνίαν προς εαυτήν την περιφοράν της ψυχής, εάν αυτή περιήλθε μέσα μας εις αταξίαν και δυσαρμονίαν...."

 

Και, κλείνουμε....

"Οι Μούσες με εναλλαγή, με καλή φωνή όλες
υμνούν τ'αθάνατα δώρα των θεών, των ανθρώπων
τα βάσανα που έχοντας με θεών εξουσία
ζουνάσκεφτοι κι ανήμποροι και μπορετό δεν είναι
να γιατρέψουν το θάνατο, τα γερατιά να διώξουν.
Ωριοπλέξουδες χάριτες, καλοστόχαστες Ώρες,
Αρμονία, Ήβη, κόρη του Δία κι Αφροδίτη
κει αρχίζουν να χορεύουν πιασμένες χέρι-χέρι'
ουτ' άσχημη ούτε μικρή μαζί τους τραγουδάει,
αλλά και μεγαλόσωμη και θαυμαστή στην όψη,
του Απόλλωνα ομότροφη, η Άρτεμη τοξεύτρα." 

(Ομηρικοί Ύμνοι, Εις Απόλλωνα, απόδοση:Θ.Μαυρόπουλου)

Υ.Γ. Μου το απέστειλαν σε μέιλ για να το δημοσιεύσω και το συμπεριλαμβάνω εδώ μιας κι είναι σχετικό:

Μενεξέδες...

Εκεί που η πλάση θαρρείς κι έχει αποκοιμηθεί και ψάχνεις έστω ένα τόσο δα λουλουδάκι να στολίσεις τη ματιά σου, εκεί που ο χειμώνας έχει για τα καλά στρογγυλοκαθίσει στο βουνό σου και το τοπίο σαν να έχει πέσει σε λήθαργο βαρύ, ξαφνικά, ένα πρωινό, διακρίνεις ανάμεσα στη μουντή πρασινάδα μικροσκοπικές μωβ πινελιές να αποδιώχνουν αμίλητα, αλλά σθεναρά, τη μονοτονία... Ποτέ δεν τους έχω πετύχει να προβάλλουνε χωρίς το δάκρυ της βροχής, ποτέ δεν τους θυμήθηκα χωρίς δυο πεταλάκια τους μουλιασμένα.. Πρωτοπόροι, θαρρείς βιαστικοί, αντιμέτωποι πάντα με το τσουχτερό κρύο, με τα τερτίπια του Φλεβάρη, που ανοίγει τις φλέβες του και ρίχνει ποταμούς βροχής, που τραμπαλίζεται κι αλλάζει και χαρίζει κι ενδιάμεσα κάτι απότομες εμβόλιμες λιακάδες που τους τσουρουφλάνε..

Σήμερα τους παρατήρησα, το πρωί.. σήμερα που πάλι κάποια ψυχή μας αποχαιρέτησε για την πέρα όχθη.. κι έτσι μου φάνηκαν πένθιμοι ντυμένοι στα μωβιά, σαν να βάλθηκαν να στολίζουν τη γειτονιά με τις μεγαλοβδομαδιάτικες μενεξεδιές κορδέλες τους... 

Ιον το εύοσμον.. κοινώς μενεξές.. Ιον εκ του "ίος=μόνος, καθώς φύεται μόνον" μας πληροφορεί η Άννα Τζιροπούλου ("Ο εν τη λέξει λόγος") ή "παρά το ανιέναι ταχέως" (ιών, ιούσα, ιόν, μετοχή του είμι= πορεύομαι...).

Με άλλα λόγια φυτρώνουν μόνοι.. γεννιούνται μόνοι.. Κι ύστερα μαζεύονται παρεούλες-παρεούλες, γειτονιές-γειτονιές... μέχρι και πάλι να σβήσουν.. μόνοι, όπως όλοι μας..

Μενεξές.. με πλήθος φαρμακευτικές ιδιότητες, γνωστές από την αρχαιότητα.. Ακόμα κι ο Ιπποκράτης τον συνιστούσε. Σήμερα, πάλι, παστωνόμαστε με χιλιάδες φάρμακα, όχι τίποτα άλλο, για να "φύγουμε" χαπακωμένοι.. μιας κι άλλο από αρρώστιες και θανατικά, δεν ακούω πλέον..

(Ομήρου Οδύσσεια, ε)

Καλό ταξίδι γειτόνισσα .......... 

Τρύγος και κρασοστάφυλα!

"Το φθινόπωρο είχε κιόλας προχωρήσει, κι όλος ο κόσμος στα υποστατικά ρίχτηκε στη δουλειά για τον τρύγο που σίμωνε. Ένας ετοίμαζε τα πατητήρια, άλλος καθάριζε πιθάρια, τρίτος έπλεκε κοφίνια' άλλοι πάλι φρόντιζαν να βρουν μικρά δρεπάνια για να κόψουν τα τσαμπιά, ή κατάλληλα λιθάρια για να λυώσουν τις ζουμερές ρώγες, ή ξερή λυγαριά ξεφλουδισμένη, να φέγγει τη νύχτα στη μεταφορά του μούστου. Παράτησαν λοιπόν κι ο Δάφνης κι η Χλόη τα γιδοπρόβατα και βοηθούσαν ο ένας τον άλλον στις δουλειές. Εκείνος κουβαλούσε καλαθιές σταφύλια, τά'ριχνε στα πατητήρια, τα πατούσε κι έχυνε το κρασί στα πιθάρια' εκείνη ετοίμαζε φαγί για τους τρυγητές, τους έδινε παλιότερο κρασί να πιουν και τρυγούσε τα χαμηλότερα αμπέλια.[...]

Όπως ήταν φυσικό σε γιορτή του Διονύσου και του νέου κρασιού, οι γυναίκες πού'χαν έρθει από γειτονικά υποστατικά να βοηθήσουν στον τρύγο έριχναν ματιές του Δάφνη, παινεύοντάς τον ότι έμοιαζε με το Διόνυσο στην ομορφιά. Μία μάλιστα, πιο τολμηρή τον φίλησε -μ'αποτέλεσμα ο Δάφνης να ερεθιστεί, αλλά η Χλόη να πειραχτεί. Οι άντρες πάλι πού'ταν στα πατητήρια, βλέποντας τη Χλόη, πηδούσαν μανιασμένοι σα Σάτυροι μπροστά σε Βάκχα και της φώναζαν διάφορα, πως τάχατες θέλουν να γίνουν πρόβατα για να τους βόσκει εκείνη' τούτο πάλι ευχαριστούσε τη Χλόη, αλλά στεναχωρούσε τον Δάφνη. Εύχονταν λοιπόν τα παιδιά να τελειώσει μια ώρα αρχύτερα ο τρύγος για να γυρίσουν πίσω στα γνώριμα λημέρια τους κι αντί για τον παράφωνο θόρυβο ν'ακούνε τη φλογέρα ή το βέλασμα των κοπαδιών τους. Κι όταν ύστερα από λίγες μέρες τρυγήθηκαν τ'αμπέλια, μπήκε ο μούστος στα πιθάρια και δε χρειάζονταν πια τόσα πολλά χέρια στη δουελιά, οδήγησαν ξανά τα κοπάδια στον κάμπο και προσκύνησαν χαρούμενα τις Νύμφες, πηγαίνοντάς τους γι'αφιέρωμα αμπελόκλαδα με σταφύλια, τα πρώτα του τρύγου.[...]"

(Λόγγου, "Δάφνης και Χλόη", 4ος-5ος αι.π.Χ., σε απόδοση στη νεοελληνική του Ροδη Ρούφου)

Χιλιάδες χρόνια πριν, χιλιάδες χρόνια μετά.. σε τούτη την ίδια γη, τέτοιες μέρες το άρωμα του μούστου και του σταφυλιού, χρωματίζει την ύπαιθρο.. σε τούτη την ίδια γη λαμβάνει χώρα ο τρύγος για το αγαπημένο πατροπαράδοτο κρασάκι..
Τρυγήσαμε, λοιπόν, κι εμείς προχθές, τελευταία μέρα του Σεπτέμβρη του Τρυγομηνά, για να φτιάξουμε το κρασάκι της χρονιάς, από αμπέλια* ντόπια παλιά, πολύχρωμα κι ευωδιαστά.. Μαζευτήκαμε νωρίς το πρωί, να κόψουμε τα σταφύλια **, να γεμίσουμε τις κλούβες, να τα "πατήσουμε" (έστω, στο μηχάνημα), να βγει ο μούστος να μεθύσει απ'τα αρώματα η αυλή, να βράσει στο βαρέλι του, να μας γεννήσει το νιο κρασάκι, σύντροφο στο μεζέ, παραστάτη στην ψυχή μας... "Καλή χρονιά!" λοιπόν.. και του χρόνου νά'μαστε καλά να ξαναφτιάξουμε..
* "άμπελος: εκ του ανά+πέλω, αμφί+είλω: δηλ. απλώνει και αναρριχάται, "οίον ανάπελος ούσα". "Την ειλεόν (=συστρεφόμενη) άμπελον" (Αθηναίος, Επιτομή). Η άμπελος αποκαλείται και "οινομήτωρ" και αναδενδράς."
** "στάφυλος: εκ του στείβω, στέμβω, στυφελίζω=καταπατώ, εξ ου και τα "πατημένα σταφύλια" ονομάζονται στέμφυλα" (Άννας Τζιροπούλου, "Ο εν τη λέξει Λόγος")

Ο λαογράφος μας Γεώργιος Μέγας ("Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας")  διασώζει πολύτιμα έθιμα του τρυγητού που συναντούσαμε στην πατρίδα μας: "Στα Βούρβουρα της Κυνουρίας άμα αποτρυγάνε, αφήνουν ένα κλήμα άτρυγο. Πηγαίνει ένας και φέρνει ένα κανάτι νερό αμίλητο και νίβονται όλοι απάνω στο κλήμα.[...] Σκιαγράφηση ελληνικής γιορτής του τρυγητού έχουμε από τις Σαράντα Εκκλησιές, όπου άκμαζε η αμπελουργία, πριν οι κάτοικοι αναγκαστούν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους: "Η πρώτη μέρα του τρυγητού χαιρετίζεται δια τυμπάνων και ασμάτων' οι ληνοί συνοδεύονται δι' ομάδων ορχούμενων και αδόντων και κατά την απέλευσιν και κατά την άφιξιν. Την νύκτα όμιλοι προσωπιδοφόρων εν τυμπάνοις και αλαλαγμοίς περιερχόμενοι τας αγυιάς μέχρι βαθείας νυκτός επιδίδονται εις ποικίλας παιδιάς και διασκεδάσεις.""
Ο Μιχάλης Γρηγοράκης στα "Κρητικά Λαογραφικά για τους μήνες" καταγράφει κάποια ακόμη ενδιαφέροντα λαογραφικά στοιχεία για τις μέρες του τρυγητου: "Πολύ προσέχουν βέβαια αυτό το διάστημα να μη βασκαθούν τα σταφύλια. Αποφεύγουν να τρυγήσουν Τρίτη και Παρασκευή και προσέχουν να μην τελειώσουν Σάββατο. Το σχετικό παραντήρημα παραγγέλει:

Την Τρίτη και την Παρασκευή τ'αμπέλι μην τρυγήσεις.

Τα σταφύλια τα μεταφέρουν στα πατητήρια, τον αρχαίο ληνό κι οι πατητάδες, μέσα σε μια χαρούμενη ατμόσφαιρα, με γέλια και πειράγματα, πατούν ξυπόλυτοι τα τσαμπιά για να τα λιώσουν, να τρέξει ο μούστος στο ποδόχι (μικρή δεξαμενή). Μετά το πάτημα και τη μεταφορά του μούστου στα καλοκαθαρισμένα βαρέλια, αρχίζει γερό γλεντοκόπι. Έτσι λένε:

Το Σεπτέμπρη που τρυγούνε δέκα στείρα καταλιούνε."

Ο έτερος λαογράφος Φίλιππος Βρετάκος ("Οι δώδεκα μήνες του έτους και αι κυριώτεραι εορταί των") προσθέτει για την αντίστοιχη γιορτή του τρυγητού στην αρχαία Ελλάδα: "Οι Αθηναίοι είχον την εορτή των Οσχοφορίων, προς τιμήν του Διονύσου και της Αθηνάς, κατά την οποίαν εν πομπή δύο παίδες αμφιθαλείς (έχοντες δηλαδή γεννηθή από τον αυτόν πατέρα και την αυτή μητέρα και οι οποίοι να ζουν), προηγούμενοι της πομπής, "κατά γυναίκας εστολισμένοι", και κρατούντες την ειρεσιώνην, δηλ. κλάδους αμπέλων κατάφορτους από σταφύλια (όσχους), μετέβαινον από το εν Αθήναις ιερόν του Διονύσου εις το εν Παλ.Φαλήρω ιερόν της Σκιράδος Αθηνάς."

("Λεξικόν των Ελληνικών και Ρωμαϊκών Αρχαιοτήτων", κατά Ουϊλιέλμον Σμιθ, υπό Σωκράτη Τζιβανόπουλου)

Μα, υπέροχη είναι η εικόνα από τον παλιό τρυγητό που μας χαρίζει ο Βασίλης Λαμνάτος στο βιβλίο του "Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας":

Όπως αναφέρει το "Μέγα Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσης" (H.Liddell-R.Scott), ο "τρύγος" είναι μεταγενέστερος τύπος αντί του "τρύγη", όπου "τρύγη" είναι ο ώριμος καρπός, δηλ. 1)γεννημάτων εισοδεία, σίτος,κ.λ.π. ("ουδέ τρύγην οίσεις", Υμν.Ομηρ. εις Απόλλωνα 55), 2)τρυγητός, συγκομιδή των σταφυλών. [...] και:
Τρυγάω (τρύγη): Ι. μετ'αιτ. του συγκομιζομένου πράγματος, ως και νυν, τρυγώ, συγκομίζω τον καρπό, συνάγω, "Ετέρας [σταφυλάς] τρυγόωσιν", Οδύσσ.Η.124 [...]
Ο τρύγος των αμπελιών , λοιπόν,  από την εποχή των Ηρώων του Ομήρου κι ακόμα παραπίσω....
...μέχρι σήμερα..

 

(σε απόδοση Κώστα Δούκα)

(και στο πρωτότυπο)

πεταλώνοντας τ'άλογα

Ίσως οι  Κένταυροι να κρύφτηκαν εδώ και χρόνια, βαθιά μέσα στις σπηλιές τους στο δασωμένο βουνό, στο εινοσίφυλλον Πήλιο, ίσως ο  Χείρων νά'γινε αστερισμός και να μας άφησε για οδηγό μοναχά τα μισοσβησμένα χνάρια του κι ένα μακρινό ποδοβολητό που συντροφεύει εκείνους που θυμούνται ν'αφουγκράζονται στις μοναχικές διαδρομές τους, όμως βουνό των Κενταύρων δίχως άλογα δε γίνεται... Κι ίσως ό,τι πιο μαγευτικό μπορεί να σου χαρίσει ο τόπος τούτος είναι μια νυχτερινή πορεία, κάτω από τα αστέρια, καβάλα στ'άλογα με κάποιον που αγαπάς...
Κι αν ξεκινήσεις τέτοιες βόλτες, άντε να σου κάνει καρδιά να τις σταματήσεις! Μοναχά σαν φαγωθούν τα πέταλα και ψάχνεις απεγωσμένα να βρεις εύκαιρο πεταλωτή, πριν φας τη γλίστρα αγκαλιά με το άλογο σε καμιά απότομη κατηφοριά! Κι έτσι ξεκινά η διαδικασία του πεταλώματος, που είναι απαραίτητο, καθώς "Η πετάλωσις αφ'ενός προστατεύει την οπλήν του ζώου από φθοράς εκ τριβής κλπ, και εξασφαλίζει την διατήρησιν του κανονικού σχήματός της, προλαμβάνουσα τυχόν παραμορφώσεις, αφ'ετέρου συμβάλλει εις την θεραπείαν παθολογικών τινών παραμορφώσεων της οπλής." ("Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν "Ηλίου""). Αλλά θέλει ιδιαίτερη προσοχή, ο τεχνίτης νά'ναι πρώτος μάστορας, να μην τυχόν και πληγώσει το ζώο και του προκαλέσει βλάβες.
Να καθαριστεί καλά η οπλή, να κοπεί το νύχι, να προσαρμοστεί σωστά το κατάλληλο σε μέγεθος πέταλο...

Εδώ συνηθίζουν να χρησιμοποιούν δυο ειδών πέταλα. Την "πλάκα" που είναι σαν στρογγυλεμένο πλακίδιο και καλύπτει όλο το πέλμα του αλόγου, για να προστατεύει τα ζώα που κινούνται στα καλντερίμια ή που μεταφέρουν υλικά σε οικοδομές κι εργαστήρια (από τις πέτρες, τυχόν καρφιά, κ.α.) και τον "αλτσά", το γνωστό μας ημικυκλικό έλασμα, που προτιμάται για βόλτες στην άσφαλτο και κρατάει πιο σταθερό το άλογο ώστε να μην γλιστρήσει, ειδικά στις κατηφοριές.

Προσοχή και πλήθος εργαλεία για να εφαρμοστεί σωστά το καινούριο παπουτσάκι του αλόγου στην οπλή, χωρίς να το πληγώσουν τα καρφιά...

Πέταλο, λοιπόν, από το αρχαιοελληνικό πέταλον και το πετάννυμι που σημαίνει απλώνω, ανοίγω, εκτείνω. Από την ίδια ρίζα "ΠΕΤ-" και τα πέτομαι, πετάω, πτερό... έτσι όπως απλώνουν τις φτερούγες τους τα πουλιά και διασχίζουν τον ουρανό...

Πέταλον:

1. Το φύλλον // Επί ανθέων, το φύλλον της στεφάνης του άνθους // γεν. τα άνθη // μτφ."ευδαιμονίας πέταλον", επί του εκ κλάδων ελαίας στεφάνου των Ολυμπιακών αγώνων // "νεικέων πέταλα", φιλόνικοι ψήφοι // "ωκεανού πέταλα", αι πηγαί
2. το πεπλατυσμένο μετάλλινον έλασμα, το έχον σχήμα φύλλου // μτφ.πύρινα πέταλα, οι αστέρες // ομ.μτφ. η φέτα // ειδ.ανατομ. παν μόριον πεπλατυσμένον συνιστάμενον εξ οστεϊνης ή χονδρώδους ουσίας είτε εξ ινώδους ιστού
3. νεώτ.κ.δημ. σιδηρούν έλασμα προσηλούμενον επί της πελματικής επιφανείας της οπλής των ιπποζυγίων

("Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης", Δ.Δημητράκου)

Το απλωμένο, το φύλλο, το πεπλατυσμένο, το πέταλο των λουλουδιών, των δέντρων και των αλόγων.. μια λέξη που πρωτοσυναντάμε στον Όμηρο... (Οδ.τ520):

Και σε απόδοση στη νεοελληνική, του Κώστα Δούκα:

πατρίδα..

Γιάννη Ρίτσου, Ρωμιοσύνη (αποσπάσματα):

Οδυσσέα Ελύτη, Άξιον Εστί (απόσπασμα):

Ανδρέα Κάλβου, Ο Ωκεανός (αποσπάσματα):

Ομήρου, Οδύσσεια (α55-59):