Λήθη vs Μνημοσύνη

"Κι η στυγερή η Έριδα τον Πόνο εγέννησε που βασανίζει, γέννησε και τη Λήθη και τον Λιμό και τα Άλγη τα δακρυόεντα..." (Ησιόδου, Θεογονία 227)

"...αγάπησε την ομορφόμαλλη τη Μνημοσύνη, που απ'αυτήν γεννήθηκαν οι χρυσοστέφανες οι Μούσες οι εννιά, που τους αρέσουν οι γιορτές και η τέρψις του τραγουδιού.." (Ησιόδου Θεογονία 915) 

ΔΙΟΝΥΣΟΣ: Χαίρε, ω Χάρο, χαίρε, ω Χάρο, Χάρο μου χαίρε.

ΧΑΡΟΣ: Ποιός πάει ν'ανασάνει απ'τις φροντίδες κι από τα βάσανα; Ποιός πάει στο λιβάδι της Λήθης; Ποιός όπου κουρεύονται οι γάιδαροι, ποιός στον κόρακα;(Αριστοφάνη Βάτραχοι 186, απόδοση Α.Μελαχρινός)

"Αυτές .. με τον γιο του Κρόνου σμίγοντας εγέννησε στην Πιερία η Μνημοσύνη, δέσποινα στων Ελευθερών τις ακρορράχες- στα βάσανά μας λησμονιά κι ανάπαυσι απ'τις έγνοιες.." (Ησιόδου Θεογονία 54, απόδοση Π.Λεκατσά)

"...αλλά εσύ αυτά έχε στις φρένες σου, μήτε η λήθη να σου τα πάρει, όταν ο μελόγλυκος ύπνος σ'αφήσει..." (Ομήρου Ιλιάς Β33, απόδοση Κ.Δούκα)

"μνημοσύνη τις έπειτα πυρός δήϊο γενέσθω..." ("να θυμηθούμε τότε το καταστρεπτικό πυρ..") (Ομήρου Ιλιάς Θ181, απόδοση Κ.Δούκα)

" στους θνητούς παρέχει λήθη, βλάπτουσα το νου.." (Θέογνις 705)

"Σεις αι θυγατέραις της Μνημοσύνης και του βροντερού Διός, ω ένδοξες Πιερίδες Μούσαι με την Λαμπράν φήμην, σεις εις όσους ανθρώπους παρευρεθήτε είσθε περιπόθητες, πολύμορφες, επειδή γεννάτε την άμεμπτον αρετήν πάσης παιδείας' εσείς τρέφετε την ψυχήν και δίδετε την ορθήν κατεύθυνσιν εις την διανόησιν, και είσθε αι οδηγοί βασίλισσαι του δυνατού νου." (Ορφικοί Ύμνοι, Μουσών, απόδοση Ι.Πασσά) 

"[...] Και αφού όλες οι ψυχές διάλεξαν τους βίους των κατά τη σειρά που έδειχνε ο κλήρος τους, με την ίδια τάξη παρουσιάστηκαν μπροστά στη Λάχεση' εκείνη έδωκε συνοδό στον καθένα το δαίμονα που διάλεξε, για να του χρησιμεύει ως φύλακας στη νέα του ζωή και βοηθός στην εκπλήρωση του προορισμού της εκλογής του. Αυτός οδηγούσε πρώτα την ψυχή προς την Κλωθώ, για να επικυρώση εκείνη την μοίρα, που της έλαχε, με το χέρι της και με μια περιστροφή που έδινε στο περιδινούμενο αδράχτι' αφού ερχόταν σε επαφή με το αδράχτι, την έφερνε έπειτα στο γνέσιμο της Ατροπού κάνοντας έτσι ανέκκλητα όσα είχε κλώσει η Κλωθώ. Και από κει, χωρίς να επιτρέπεται πια να στρέψουν πίσω, πήγαιναν και περνούσαν κάτω από το θρόνο της Ανάγκης, από το ένα μέρος στο άλλο, και, αφού περνούσαν και οι άλλοι, άρχιζαν όλοι να πορεύωνται προς την πεδιάδα της Λήθης μέσ'από φοβερή και πνιγερή ζέστη, γιατί δεν υπήρχε εκεί ούτε δέντρο ούτε τίποτα'απ'όσα φυτρώνουν στη γη. Όταν τέλος βράδυαζε, κατασκήνωναν στις όχθες του ποταμού Αμέλητα, που το νερό του κανένα δοχείο δε μπορεί να το κρατήσει. Κάθε ψυχή ήταν υποχρεωμένη να πιη ωρισμένη ποσότητα απ'αυτό το νερό, μερικοί όμως δεν είχαν αρκετή φρόνηση να συγκρατηθούν και να πιουν περισσότερο' και τότε έχαναν για πάντα κάθε ανάμνηση των προηγουμένων.[...] Και έτσι Γλαύκων, σώθηκε ως εμάς ο μύθος αυτός και δεν εχάθηκε' μπορεί μάλιστα και να μας σώση, αν δώσουμε πίστη σ'αυτόν' και τότε και τον ποταμό της Λήθης θα περάσουμε καλά και την ψυχή μας θα διαφυλάξωμε καθαρή από κάθε μίασμα.[...]"  (Πλάτωνος Πολιτεία 621, απόδοση Ι.Γρυπάρη) 

"Την Μνημοσύνην προσκαλώ, την σύζυγον του Διός, την βασίλισσαν, η οποία εγέννησε τας ιεράς Μούσας, τας οσίας, τας λιγυροφώνους (με την λιγυρή φωνή) πού έχει πάντοτε την μνήμην της έξω από την κακίαν η οποία (κακία) βλάπτει τάς φρένας καί συγκρατεί κάθε νουν των βροτών σύνοικον με τας ψυχάς και αυξάνει τον δυνατόν και ισχυρόν λογισμόν των ανθρώπων είναι γλυκύτατη, αγαπά την αγρυπνίαν υπενθυμίζει τα πάντα περί των οποίων ο καθένας σχηματίζει πάντοτε γνώμιν (αποκτά μνήμην) ούτε παρεκτρέπεται καί διεγείρει εις όλους την σκέψιν.[...]"  (Ορφικοί Ύμνοι, Μνημοσύνης, απόδοση Ι.Πασσά)

"τοσούτον ύπνον και λήθην άπαντας έχειν.."  (Δημοσθένης 320)

"Γιατί τα γράμματα στις ψυχές εκείνων που θα τα μάθουν, θα φέρουν λήθη, μια κι αυτοί θα παραμελήσουν τη μνήμη τους, γιατί από εμπιστοσύνη στη γραφή θα φέρνουν τα πράγματα στη μνήμη τους απ'έξω με ξένα σημάδια, όχι από μέσα, από τον εαυτό τους τον ίδιο. Ώστε δεν ευρήκες το φάρμακο για τη μνήμη την ίδια, αλλά για το να ξαναφέρνης κάτι στη θύμηση.Κι από τη σοφία δίνεις στους μαθητές σου μια δόκηση, κι όχι την α-λήθεια' γιατί έχοντας πολλά ακούσει χωρίς να τα διδαχτούνε θά'χουν τη γνώμη πως ξέρουνε πολλά, ενώ είναι ανίδεοι στα πιο πολλά και φορτικοί στη συντροφιά τους, και θα έχουνε γίνει αντίς σοφοί δοκησίσοφοι."(Πλάτωνος Φαίδρος 275, απόδοση Ι.Θεοδωρακόπουλος)

Περί γιγάντων ο λόγος..

(Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Α 6,1)

 

Η ιστορία, λοιπόν, ξεκίνησε κάπως έτσι: Με τη Γη να τα παίρνει στο κρανίο για την μαύρη τύχη των υιών της Τιτάνων και να γεννοβολά τους φοβερούς και τρομερούς γίγαντες.
Ή, σύμφωνα με τον Ησίοδο ("Θεογονία 185"), από τις στάλες αίματος τ' Ουρανού που την ποτίσαν μιας και ο Κρόνος με το δρεπάνι τού'κοψε τα αιδοία, καθώς:

"Κι αυτά δεν φύγαν απ'το χέρι του έτσι στα χαμένα' γιατί όσες στάλες αίμα έπεσαν, όλες η Γη τις δέχτηκε και με καιρούς και χρόνια τις Ερινύες εγέννησε τις φοβερές και τους μεγάλους Γίγαντες..[...]" 

 

Πότε; Στο απώτατο κι απροσδιόριστο παρελθόν... Και μας έμεινε αμανάτι η λέξη, οι μύθοι και τα παραμύθια.. με άλλα λόγια, η ανάμνηση...

(Νικολάου Γ.Πολίτη, "Παραδόσεις")

 

Η περίφημη γιγαντομαχία, μάλιστα, ενέπνευσε πάμπολλους δημιουργούς των αρχαίων χρόνων.

Παρθενών. Ανατολικές μετόπες. Μάχη των Ολύμπιων θεών εναντίον των Γιγάντων.           (Γιγαντομαχία) *πηγή φωτογραφίας:http://www.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA        /Parthenon.aspx                                                                                                                  

 

Αναφέρει, μεταξύ άλλων, το "Νεώτερον εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν του Ηλίου":

"Ιδίως η Αττική εις την λατρείαν της απέδιδε μεγάλην σημασίαν εις την γιγαντομαχίαν, ως εκ του ρόλου τον οποίον έπαιξε η Αθηνά. Αρκεί να λάβωμεν υπ'όψιν ότι ο περίφημος πέπλος, ο οποίος κατ'έτος προσεφέρετο από τας Ατθίδας παρθένους εις την θεάν, εστολίζετο με σκηνάς της γιγαντομαχίας. Ο Φειδίας είχεν απεικονίσει εις την εσωτερικήν πλευράν της ασπίδος της Αθηνάς εικόνας από την γιγαντομαχίαν. Εις το μουσείον της Ακροπόλεως φυλάσσεται τμήμα αετώματος, προφανώς ναού του 7ου αιώνος π.Χ., όπου παρίσταται η Αθηνά πολεμούσα κατά του Εγκελάδου, τον οποίον έχει ήδη εξαπλώσει προ των ποδών της."

πηγή φωτογραφίας: "Νεώτερον εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν Ηλίου" 

 

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο, στους θεούς δόθηκε χρησμός που ανέφερε πως ο μόνος τρόπος για να νικήσουν τους τρομερούς γίγαντες ήταν να συμμαχήσουν με κάποιον θνητό (!). Έτσι κι έγινε. Με σύμμαχο, λοιπόν, τον Ηρακλή, κατόρθωσαν να τους κατατροπώσουν.
Γίγας, "Παρά το γω, το χωρώ, γίνεται γας' και κατά αναδιπλασιασμόν, γίγας' ή παρά το εκ της γης ιέναι" (Ετυμολογικόν Μέγα). Με άλλα λόγια, είτε επειδή προέρχονται από τη γη, τέκνα της γης, είτε από το γας, γω που σημαίνει χωρώ.
Όπως και νά'χει, οι Γίγαντες, δεν είχαν την καλύτερη φήμη. Ούτε κατά τη μυθολογία μας, ούτε στα σημερινά παραμύθια (με σπάνιες εξαιρέσεις!). Συμβόλιζαν τη δύναμη του κακού, του δυνάστη. Σήμερα γίγαντες μπορεί να μην υπάρχουν, με την παραδοσιακή τους μορφή (η απεικόνισή τους, εξάλλου, έδινε έμφαση στο έντονο "υλικό" στοιχείο τους, ό,τι κι αν μπορούσε να σημαίνει αυτό..), αλλά από κακό που γιγαντώνεται, από δυνάστες με "γιγάντιες" δυνάμεις, άλλο τίποτα. Κάτι ενδιαφέρον στο μύθο είναι πως για να κατατροπωθούν στάθηκε απαραίτητη η συμμαχία του θνητού με τους θεούς (ό,τι κι αν σημαίνει, και πάλι, αυτό...).
Παρ'όλο, λοιπόν, που η λέξη, καθώς πέρασαν οι αιώνες, χρησιμοποιείται κυρίως ως επίθετο για να προσδιορίσει την υπερβολική δύναμη ή το μεγάλο μέγεθος, ακόμη και για να χαρακτηρίσει έναν ήρωα (π.χ. το Διγενή Ακρίτα) κι όχι τα τερατώδη όντα του κακού κι έτσι οι σύγχρονοι Γίγαντες αναφέρονται ως, π.χ., "μεγαλοτραπεζίτες και σια", απομείναμε με μόνους γίγαντες τα συγκεκριμένα φασόλια (αν και θέλω να ευελπιστώ και για ήρωες μελλοντικά...).
Κι επειδή, ένεκα της περιβόητης κρίσης, καλό είναι να αναθεωρήσουμε και τις διατροφικές μας συνήθειες προς το πιο παραδοσιακόν και οικονομικόν, ας μιλήσουμε λιγάκι και για τους γίγαντες, που έθρεψαν γενεές γενεών σε τούτα εδώ τα χώματα.

 

Όταν ξεκίνησα να καλλιεργώ το μπαξέ μου πιο συστηματικά κι είχα την πρώτη μου επαφή με τους ντόπιους σπόρους, βρέθηκαν στα χέρια μου μια χούφτα μαύροι γίγαντες, προσφορά από έναν γείτονα. "Μαύροι;" απόρησα.."Υπάρχουν και μαύροι;". Συνηθισμένη από τα λιγοστά του εμπορίου, δεν είχα ακόμη συνειδητοποιήσει τι πλήθος ποικιλιών και χρωματισμών χαρακτηρίζει το κοινότατο φασόλι μας. Ένα πράγμα.. πώς να το πω; .. την εποχή του υποτιθέμενου "πλούτου", της πληθώρας, της περίφημης "ανόδου του βιοτικού επιπέδου"... σαν να φτώχαιναν τα γύρω μας.. συντροφιά και με το λεξιλόγιό μας. Έτσι, κάπως, σαν νά'χασαν και τα φασόλια την πολυχρωμία τους και να κατέληξαν όλα ολοσδιόλου λευκά, μικρά και μεγάλα. Ένας συστηματικός αποχρωματισμός των λεπτομερειών της ζωής, μέχρι να μας την καταντήσουν γκρίζα...

 

Μαύροι γίγαντες, λοιπόν, με ένα βαθύ πορτοκαλί λουλούδι ν'αγκαλιάζεται με το λευκό, στο πρώτο μου αυλάκι!
Κι επειδή οι γίγαντες δε θα μπορούσαν, ως γίγαντες, να μην διαφέρουν απ'τα κοινά φασόλια, έχουνε κι ένα άλλο γνώρισμα, που δεν τό'χω διαβάσει πουθενά, αλλά μου το μετέφερε εκείνος ο γείτονας καθώς μου τους παρέδωσε, "για επτά χρόνια στη σειρά, ξαναφυτρώνουν στον ίδιο τόπο, χωρίς να χρειαστεί να τους ξανασπείρεις" κι ας έχουν ξεραθεί ολοσχερώς με του χειμερινού βοριά τ'αγιάζι. Αρκεί να μη σκαλίσεις βαθιά και πετάξεις τις ρίζες τους και έτσι τους ξεπατώσεις... Κύττα, να δεις, επιμονή, της γης τα τέκνα!..... 

έργα και ημέρες...

Ησιόδου "Έργα και Ημέραι" (στ.213-270)

"Μα εσύ, Πέρση, να υπακούης στο δίκιο και να μην αγαπάς την αυθαιρεσία' γιατί η αυθαιρεσία είναι βλαβερή στον κοινόν άνθρωπο' μα κι ο μεγάλος δεν μπορεί εύκολα να την βαστάη και λυγάει κάτω από το βάρος της, όταν πέση σε απερισκεψίες' προτιμότερος είναι ο δρόμος που περνάει από το άλλο μέρος προς τη δικαιοσύνη. Η δικαιοσύνη έχει μεγαλύτερη δύναμη να βγη στο τέλος νικήτρα' κι ο άμυαλος το μαθαίνει αυτό, όταν πάθη. Γιατί αμέσως ο Όρκος τρέχει ξοπίσω στις άδικες κρίσεις' και σκούζει η Δικαιοσύνη που σέρνεται όπου την τραβούν οι δωροφάγοι άνθρωποι, που με στραβή κρίση κρίνουν τις δίκες' και γυρίζει κλαίοντας στην πόλη και στις κατοικίες των λαών [αχνοντυμένη και φέρνοντας δυστυχία στους ανθρώπους] που ήθελαν να την εξορίσουν και δεν την εμοίρασαν ίσα.

Όσοι όμως βγάζουν σωστές αποφάσεις για τους ξένους και τους ντόπιους και δεν βγαίνουν καθόλου έξω από το δίκιο, τούτων ευημερεί η πόλη και προκόβουν οι λαοί που είναι σ'αυτήν. Και μένει στη χώρα τους η ειρήνη που μεγαλώνει τα παλληκάρια, ούτε ποτέ ορίζει γι'αυτούς ο βροντόφωνος Ζεύς το φοβερό τον πόλεμο' και ούτε η πείνα ούτε άλλο βλάψιμο ακολουθεί ποτέ τους δίκαιους ανθρώπους, και τούτοι χαίρονται σε συμπόσια τους καρπούς από τα φροντισμένα τους χωράφια. Για τούτους η γη παράγει άφθονα αγαθά, και στα βουνά η βελανιδιά φέρνει στην κορφή βελανίδια και στη μέση μέλισσες και τα μαλλωτά τους πρόβατα είναι φορτωμένα μαλλί, κι οι γυναίκες γεννάνε τέκνα όμοια με τους γονείς τους και προκόβουν από καλά ως το τέλος' και ούτε με καράβια ταξιδεύουν αφού τους προσφέρει τους καρπούς της η ζωοδότρα γη. Όσοι πάλι έχουν στο νου τους την ολέθρια αυθαιρεσία και τα κακουργήματα, τους προορίζει σε καταδίκη ο βαρυβρόντης Κρονίδης Ζεύς. Πολλές φορές κι ολόκληρη η πόλη έπαθε από τον κακόν άνθρωπο που κριματίζει και μηχανεύεται ανόσιες πράξεις' * σε τούτους απ'τον ουρανό ο Κρονίδης ρίχνει μεγάλη συμφορά, πείνα μαζί και θανατικό. Πεθαίνουν οι άνθρωποι, δεν γεννάν οι γυναίκες και γκρεμίζονται τα σπίτια, σύμφωνα με τη σοφή θέληση του Ολυμπίου Διός. Άλλοτε πάλι ο Κρονίδης ή τους κατέστρεψε μεγάλο στρατό ή τους τιμωρεί σε κάστρο τους ή σε καράβια τους στη θάλασσα.

Και σεις βασιλιάδες, προσέξατε καλά και οι ίδιοι αυτή τη δικαιοσύνη' γιατί οι αθάνατοι, με το να είναι κοντά και ανάμεσα στους ανθρώπους, αντιλαμβάνονται όσους βασανίζουν ο ένας τον άλλον με άδικες κρίσεις, αψηφώντας την τιμωρία των θεών. [...] Είναι και η παρθένα Δικαιοσύνη, του Διός τέκνο, που την τιμούν και τη σέβονται οι θεοί που κατοικούν στον Όλυμπο' και όταν κανείς την πληγώνη προσβάλλοντάς την με άδικες κρίσεις, αμέσως αυτή πάει και κάθεται κοντά στον πατέρα της το Δία τον Κρονίωνα και του καταγγέλει τις στραβοκεφαλιές των άδικων ανθρώπων, για να πληρώσει ο λαός τις αδικίες των βασιλέων, που έχοντας κακό στο νου τους διαστρέφουν τη δικαιοσύνη και βγάζουν άδικες αποφάσεις. Αυτά λογαριάζοντας βασιλιάδες δωροφάγοι, να μιλάτε δίκαια και να ξεχάσετε ολως διόλου τις άδικες κρίσεις' γιατί στον εαυτό του μαγειρεύει κακά εκείνος που μαγειρεύει κακά εναντίον του άλλου' και ο κακός σκοπός είναι κάκιστος για εκείνον που τον έχει. Το μάτι του Δία που τα βλέπει όλα και όλα τα αντιλαμβάνεται, και τούτα τώρα τα παρακολουθεί, αν θέλη, ούτε του ξεφεύγει τίνος ποιότητος είναι η δικαιοσύνη αυτή που κλείνει μέσα της η πόλη μας.[...]" 

(απόδοση στην νεοελληνική: Σπ.Φίλιππα, εκδ.Πάπυρος)



* Πρόκλου "Υπόμνημα εις τα Ησιόδου Έργα και Ημέρας" σε στ.240-241:

"Αυτό φαίνεται να μην είναι δίκαιο, δηλαδή να τιμωρείται ολόκληρη η πόλη εξαιτίας ενός κακού ανθρώπου. Μπορεί να εννοεί ότι, όταν υπάρχει ένας κακός, η πόλη πολλές φορές εξομοιώνεται με αυτόν τον έναν και κολλάει την κακία του σαν αρρώστια και μολύνεται ολόκληρη από αυτήν. Μπορεί όμως να σημαίνει και κάτι άλλο, ότι δηλαδή, όταν υπάρχει ένας κακός, τιμωρείται ολόκληρη η πόλη επειδή δεν τιμώρησε την κακία του ενός, μολονότι μπορούσε να την τιμωρήσει. Έτσι και όταν ο Αγαμέμνονας συμπεριφέρθηκε με αυθάδεια στον ιερέα, η επιδημία εξαπλώθηκε σε όλους τους Έλληνες, επειδή παρέλειψαν να υπερασπιστούν τον ιερέα' και όταν ασέβησε ο Αίαντας στο ιερό της Αθηνάς, όλοι κατέστησαν ένοχοι για την δικαιοσύνη, επειδή δεν αγανάκτησαν με την ασέβεια. Γιατί δεν πρέπει να αφήνουμε τους ασεβείς ούτε να συγκατανεύουμε στους άδικους παραλείποντας να σταματήσουμε τη δύναμη των κακών, ενώ μπορούμε να τη σταματήσουμε." 

(απόδοση στην νεοελληνική: "φιλολογική ομάδα Κάκτου")

Υστερόγραφο σαν παραμύθι....("Ψυχής Άκος")

(σαν υστερόγραφο στην προηγούμενη εγγραφή, βλ.: - Αύριο θα πας σχολείο;)

Μια φορά κι έναν καιρό, πριν πολλά πολλά χρόνια, όταν οι Τούρκοι ήταν ακόμη εδώ στα χωριά μας και στα σπίτια μας (όχι, μη μπερδευόμαστε.. δε μιλάω για τώρα, που είναι μόνιμοι στις τηλεοράσεις μας.. τότε που είχαν κατακτήσει -και όχι αγοράσει διευκρινίζω.. γιατί μπερδεύονται σήμερα οι έννοιες.. ένα κουβάρι έχουν γίνει..- τότε, αν έχετε ακουστά, κατά τη λεγόμενη Τουρκοκρατία.. αν έχει πάρει το μάτι σας σε κανένα βιβλίο.. ή, έστω, dvd.. αν και νομίζω θά'χει διαγραφεί από κει σιγά-σιγά...είναι το καλό πως με τους υπολογιστές γλιτώσαμε και τις μουτζούρες που προδίδουν!.).. τότε, λοιπόν, εδώ στο Πήλιο, σ'ένα από τα χωριά μας, τις Μηλιές, γύρω στα 1815, τρεις παππούδες* μας πολυταξιδευμένοι και σπουδαγμένοι, ψάχνοντας τρόπο να βγάλουν απ'τα σκοτάδια κι απ'τη δουλεία τη νέα γενιά, κάναν τ'αδύνατα δυνατά να φτιάξουν ένα καλό σχολειό, να φέρουν στα παιδιά βιβλία, να τους δείξουν πως υπάρχει φως, να τους προβάλουν ιδανικά, να τους γαλουχήσουν με πίστη στην ελπίδα για ένα αύριο καλύτερο, για ένα αύριο φωτεινότερο, για ένα αύριο ελεύθερο... (Μα ακούγονται τόσο ρομαντικά όλα αυτά;)

Τούτοι οι παππούδες μας, λοιπόν, είχαν όνειρο να φτιάξουν όχι μοναχά ένα απλό σχολειό, μα μια Ακαδημία, ένα Πανεπιστήμιο κατά κάποιο τρόπο, για τα παιδιά των Ελλήνων. Μεγαλεπήβολα σχέδια θα μου πεις! Κι όμως! Σε μιαν Ελλάδα σκλαβωμένη, σε μια Ελλάδα ρημαγμένη, σε μια Ελλάδα βυθισμένη στο σκοτάδι... το είχαν όνειρο.. Φυσικά, οι Τούρκοι δε δώσαν άδεια για κάτι τόσο μεγάλο.

Όπως και νά'χει, όμως, μετά κόπων και βασάνων και πολλής καλής θελήσεως κι επιμονής, οι παππούδες μας "φιλογενεία κινηθέντες" κατάφεραν να φτιάξουν τη Σχολή τους..."προς ανατροφήν και διδασκαλίαν των τέκνων των ομογενών" και "εις βάσιν τούτου αφιέρωσαν εαυτούς εις αυτό".**... Κύττα να δεις πράγματα! Και να φανταστείς, τότε, για τούτην την "φιλογενείαν" τους δεν τους κατηγόρησαν ως αιμοβόρους ρατσιστές! Τότε. Σήμερα, δεν ξέρω... Ναι, και μάλιστα "αφιέρωσαν εαυτούς εις αυτό" και όσο παραδάκι είχαν ή μπόρεσαν να συγκεντρώσουν! Και δεν τούς είπαν "μαλάκες"! Τότε. Σήμερα, δεν ξέρω...Άλλοι καιροί, άλλα ήθη, άλλα έθιμα, άλλες αξίες... άλλες κι οι έννοιες των λέξεων!

Η Σχολή, λοιπόν, λειτούργησε. Κι οι παππούδες μας εκείνοι, μοιράζαν απλόχερα γνώση κι ελπίδα σ'όποιον ήθελε να τις κατακτήσει και προετοίμαζαν την Επανάσταση. Και κατόρθωσαν να κάνουν το χωριουδάκι τους μια από τις εστίες του ελληνικού Διαφωτισμού. 7 Μαϊου του 1821 υψώθηκε η Σημαία της Επαναστάσεως της Θεσσαλομαγνησίας, στο ίδιο αυτό χωριό. Απέτυχε, όμως. Η Σχολή υπέστη σοβαρότατες ζημιές κι οι παππούδες μας έφυγαν για την ελεύθερη Ελλάδα. Για να ξαναγυρίσει, ο ένας από αυτούς***, το 1834 και να διδάξει ξανά μέχρι το θάνατό του (1844). Τότε η Σχολή έκλεισε. Όμως ο σπόρος είχε ήδη πέσει στη γη....

Το 1881 η Θεσσαλία επιτέλους απελευθερώθηκε. Στον ίδιο χώρο στήθηκε το πρώτο Δημοτικό Σχολείο του χωριού. Αργότερα (1928) τα κειμήλια της Σχολής (πολύτιμα χειρόγραφα και κώδικες, χάρτες, βιβλία, ως και όργανα φυσικής και χημείας) θα φυλαχθούν σε ένα καινούριο κτίριο, εκείνο της Βιβλιοθήκης (δωρεά και τούτο μιας εκ των γιαγιάδων μας****).



Μέχρι που ήρθανε οι Γερμανοί (ναι, ναι εκείνοι που μας έχουνε και τώρα στη μπούκα, που μας πείσανε πως ήμαστε χρεωκοπημένοι, αγύρτες, κλέφτες, τεμπέληδες και μαλθακοί κι εμείς αντιστεκόμενοι, βεβαίως-βεβαίως, τρέχουμε καθημερινά στα lidl και τ'άλλα σαβουροσουπερμάρκετ τους για να δηλητηριαζόμαστε με τις σάπιες κονσέρβες τους και να τους τονώνουμε -χάρη στην ευγνωμοσύνη που σαφώς τους οφείλουμε καθώς μας άνοιξαν τα μάτια κι είδαμε τι κουμάσια είμαστε και τι βούρδουλα χρειαζόμαστε- τη δική τους οικονομία)... Ήρθαν, λοιπόν, οι Γερμανοί (με τον πόλεμο του 1940.. έτσι, για να μαθαίνουν οι νεότεροι, μιας και δε νομίζω πως θα τα διδαχτούν ποτέ!), και κάποιοι άλλοι παπούδες μας (που δε γουστάραν τη μπότα της γιαγιάς της Μέρκελ καρφωμένη στα κεφάλια τους) παλεύανε να κάνουνε αντίσταση. Οι Γερμανοί χαλάστηκαν πολύ με κάτι ενέδρες -με τις οποίες οι παππούδες μας τους έφαγαν λάχανο- και, καθώς διακρίνονται για τις ευαισθησίες τους και τον ανθρωπισμό τους ανά τους αιώνες, αποφασίσανε να καθαρίσουν εν ψυχρώ κάθε χωριανό από 16 ως 60 χρονών και να βάλουν και καπάκι μια φωτιά στο χωριό να τα κάψουν όλα, έτσι για να το διασκεδάσουν και λιγάκι, βρε αδερφέ! Οι περισσότεροι ντόπιοι ψυλιασμένοι την κάναν για το βουνό, αλλά το κεφαλοχώρι έγινε στάχτη και 33 χωριανοί που πιάστηκαν εκτελέστηκαν εν ψυχρώ, παρακολουθώντας τα πάντα να τυλίγονται στις φλόγες (1943)...

Έτσι κάηκε και το περίφημο Σχολειό.

Το χωριό απέμεινε ερειπωμένο και πάμφτωχο.. Η ζωή όμως συνεχίστηκε. Κι ας ακολούθησαν κατακλυσμοί, σεισμοί, παγετοί, ξενιτεμοί και κακουχίες. Μετά το 1960 το χωριό άρχισε να παίρνει τα πάνω του. Τότε, ένας άλλος απ'τους παππούδες μας***** αποφασίζει να φτιάξει νέο σχολειό πάνω στα ερείπια της παλιάς Σχολής. Μη νομίζετε ότι δεν υπήρχαν εμπόδια και τότε! Η δωρεά έγινε, το σχολειό χτίστηκε (μάλιστα έμεινε και κληροδότημα υποτροφίας για τις επόμενες γενεές), χρειάστηκαν όμως δυο χρόνια να παραμείνει κλειστό μέχρι επιτέλους οι ιθύνοντες ν'αποφασίσουν να το λειτουργήσουν (1972). Είναι το ίδιο σχολειό που λειτουργεί και σήμερα ως Γυμνάσιο και φιλοξενεί σχεδόν 60 μαθητές από όλα τα γύρω χωριά. Είναι το ίδιο σχολειό που πέρσι φάγανε τα λυσσιακά τους για να το κλείσουνε, κι όταν μέσα στα αμέτρητα επιχειρήματα για τη στήριξή του, κάποιοι ρομαντικοί αποφάσισαν να κάνουν το λάθος να αναφέρουν και την ιστορικότητά του, οι τεχνοκράτες απ'το υπουργείο -ανεπισήμως- απάντησαν "Αφήστε τα αυτά! Δε μας ενδιαφέρουν καθόλου!". Τί να τους ενδιαφέρει, εξάλλου; Ευτυχώς που υπήρχαν κι άλλοι λόγοι.. ευτυχώς που πληρούσε όλες τις τυπικές προϋποθέσεις.. ευτυχώς που έπεσε πολύ ζόρισμα.. από κάποιους που ακόμη εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για αυτόν τον ρημαδότοπο και τις ψυχές του.. Για να του δοθεί μια μικρή, προσωρινή, παράταση ζωής..

Η Βιβλιοθήκη, που ανακαινίστηκε το 1974 με σχέδια άλλου εκ των παππούδων μας******, παρέμεινε κι αυτή ζωντανή -προς το παρόν- να διαφυλάττει τους πολύτιμους θησαυρούς της, με τις πόρτες ανοιχτές σε μαθητές μικρούς και μεγάλους, με την περίφημη επιγραφή εκείνης της παλιάς, της επί Τουρκοκρατίας, του Γένους Σχολής, να στολίζει την είσοδό της:



ΨΥΧΗΣ ΑΚΟΣ

Μήπως, δυστυχώς, χρειάζεται να το μεταφράσω;:

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΨΥΧΗΣ...

Γιατί δε χάσαμε μόνο το νόημα των λέξεων...

χάσαμε, δυστυχώς, και το νόημα της γνώσεως...
(ε, αυτά είναι αλληλένδετα -για αυτό μας βάλλουν τόσο και τη Γλώσσα.. τυχαία καταργήσαν πάλι τα αρχαία ελληνικά;-.. πάνε πακέτο, ένα πράγμα...)

Θεραπεία ψυχής, λοιπόν...

(αν δε χάσαμε και την ψυχή μας..)

(Σημ.:
*Γρηγόριος Κωνσταντάς, Άνθιμος Γαζής, Δανιήλ Φιλιππίδης
**απόσπασμα από το συμφωνητικό ιδρύσεως της Σχολής απ'τον Κωνσταντά και τον Γαζή
***Γρηγόριος Κωνσταντάς
****Κρυσταλλία Οικονομάκη
*****Κωνσταντίνος Γραμμενής
******Αργύριος Φιλιππίδης)

- Αύριο θα πας σχολείο;

- Δεν ξέρω.... απάντησε και κούνησε τους ώμους μ'ερωτηματικό... Βλέπεις, δεν εξαρτάται από κείνον. Μα ούτε κι από κάποια ασθένεια που θα μπορούσε να τον κρατήσει όμηρο στο σπίτι. Τότε από ποιόν; Ποιός έχει πάρει την τύχη του παιδιού στα χέρια του; Δεν ξέρω.... αν κι ίσως και να υποψιάζομαι...

Ελληνική επαρχία 2011... (Για την πρωτεύουσα δεν το συζητώ.. άλλα δράματα εκεί...)

Πέρσι την άνοιξη, λοιπόν, ξεσηκωθήκαμε να μη μας κλείσουν το Γυμνάσιο που τόσα χωριά εξυπηρετεί. Με νύχια και με δόντια το κρατήσαμε "προς το παρόν", κάνοντας ό,τι, μα ό,τι περνούσε από το χέρι μας. Η εναλλακτική; Ένα Γυμνάσιο μιας ώρας μακρινό, με ένα οδικό δίκτυο ορεινό και δύσκολο, με καιρικές συνθήκες αντίξοες και το πρώτο χιόνι να κλείνει τους δρόμους, χωρίς καμία μα καμία δημόσια συγκοινωνία που να συνδέει όλα τούτα τα χωριά. Ναι, να το κλείσουν! Ένα ιστορικό σχολείο. Χωρίς να υπάρχει λόγος. Χωρίς να υπολειτουργεί. Χωρίς να έχει ανεπάρκεια μαθητών. Χωρίς να έχει βασικές ελλείψεις. "Για καλύτερα!"" Τί καλύτερα, μωρεεέ; Θα μας τρελάνετε;"

Τέλος πάντων.. δεν το κλείσαν. Προς το παρόν. Για φέτος. Αλλά, κόψαν τα λεωφορεία! Αμ, πώς;! Πάνε τα μαθητικά. Κι όταν λέμε "μαθητικά", εννοούμε τα δρομολόγια του ΚΤΕΛ που μεταφέραν τους μαθητές των χωριών, αλλά και όσους κατοίκους χρησιμοποιούσαν τη δημόσια συγκοινωνία. Κι εδώ μιλάμε για τα κεντρικά χωριά. Για τα άλλα... τα μικρότερα...ε, αυτά τα αποκόψαν εντελώς! Εκτός δρομολογίου, λέμε. Ακόμη κι όταν πρόκειται για δυόμιση χιλιόμετρα απόσταση! Ναι, για δυόμιση χιλιόμετρα απόσταση το λεωφορείο δεν πηγαίνει στο διπλανό χωριό να παραλάβει τα παιδιά (και όχι μόνο).

Εξ ου και άκουσα το διάλογο προχθές:...

-Αύριο θα πας σχολείο;

-Δεν ξέρω....

Κι άντε για το Γυμνάσιο, τελικά έβαλε πουλμανάκι ο Δήμος. Για το Λύκειο; Πού'ναι εκτός Δήμου, πέρα μακριά;

Σαν να γυρίζουμε χρόνια πίσω... Και να γυρίζαμε εντελώς, που λέει ο λόγος, μπορεί νά'τανε και καλύτερα! Αλλά γυρίζουμε μόνο στα στραβά του τότε, κρατώντας και τα στραβά του σήμερα...

Χωρίς βιβλία... Αυτό πάλι; Ίσως θά'πρεπε να μας τα παραγγέλνουν κι εμάς στην Τουρκία, όπως γίνεται για τις μουσουλμανικές μειονότητες (ακόμη και για τους -ουδεμία σχέση με Τουρκία- Πομάκους) της Θράκης. Αυτά τα βιβλία είμαι σίγουρη ότι ήδη θα τα έχουν παραλάβει οι μαθητές... Έτσι κι αλλιώς, με τον ξαφνικό καταιγισμό τόσων και τόσων τηλεοπτικών σειρών της γείτονας χώρας, θα την μάθουμε μια χαρά την τουρκική!

Με dvd και φωτοτυπίες, λοιπόν, ξεκινά η σχολική χρονιά.. Για όσους ξεκινά... Όχι πως ήταν και βιβλία εκείνα των τελευταίων χρόνων... προς φυλλάδες έκλιναν... Αλλά, φαίνεται, κι αυτά πολύ μας ήταν! Γιατί, όπως και να το κάνεις, αν συνηθίζει κανείς το διάβασμα, έστω και μέσα από φυλλάδες, κάποια στιγμή -μπορεί να σπάσει ο διάολος το ποδάρι του- και να του μπει στο μυαλό ν'ανοίξει να μελετήσει και τίποτα της προκοπής! Οπότε πρέπει σιγά-σιγά να καταργηθούν! Κακό πράγμα το βιβλίο. Κι επικίνδυνο. Κάποιες εποχές το καίγανε. Τώρα το αντικαθιστούν με dvd.  Τί να σχολιάσω; Ο Γιωργάκης θα κάνει πάρτυ απ'τη χαρά του με την ελπίδα ότι επιτέλους πλησιάζει στο στόχο του: να κάνει σαν τα μούτρα του τη νέα γενιά, να μη νιώθει ως ο μοναδικός απόλυτα αποβλακωμένος κι ανίδεος! Να φτιάξει μια στρατιά επικίνδυνων ανιστόρητων και απαίδευτων τεχνοκρατών...

Με dvd λοιπόν... Άντε και να πέσει ένας ιός... άντε και να χαλάσει ο υπολογιστής... άντε και να σου κλέψουν το laptop... Άντε και να το ρίξει κάτω η γιαγιά όπως πάει να το ξεσκονίσει... Άντε και νά'ναι ελαττωματικό... Άντε και κάποιος νά'χει κατιτίς διαγράψει... προσθέσει..χμ.. ή ό,τι σχετικό...

Με dvd λοιπόν... Όπως με πλαστικά λουλούδια που στολίζουν κάποιες ταφόπλακες, να μη μαραίνονται και ξανατρέχουμε στον παππού να τ'αλλάξουμε με φρέσκα και δροσερό νερό. Να μη λειτουργούν οι αισθήσεις.. να μην τα νιώθεις στο χέρι σου.. να μην αισθάνεσαι το άρωμά τους, να μην αφουγκράζεσαι τον ήχο της σελίδας... Ναι, να μην αισθάνεσαι... Πλαστικά λουλούδια.. Κανένα συναίσθημα... καμία επαφή... καμία επικοινωνία... Και πλαστικοί δάσκαλοι οσονούπω...

Με dvd λοιπόν... Ένα πράγμα σαν το χάμπουργκερ του φαστφουντάδικου μου κάνει! Γίνανε, λέει, τα Ελληνάκια παχύσαρκα! Τώρα να δεις κολλημένα ολημερίς κι οληνυχτίς στις οθόνες (λες και δεν έφταναν τα τόσα games!)... Ακόμη πιο παχύσαρκα, συν ολότελα στραβά και με αυχενικό απ'τα γυμνασιάκά τους χρόνια!

Με dvd και internet λοιπόν.. Κι όμως σου μιλάν για Γνώση... γνώση.. γνώση.. γνώση... κι ουσιαστικά αναφέρονται σ'έναν καταιγισμό ανεξέλεγκτων πληροφοριών που σου προσφέρουν το διαδίκτυο κι οι υπολογιστές. Που ένας ενήλικας και τα χάνει.. πόσο μάλλον ένα τέκνο απαίδευτον! Πότε γουστάρανε οι ισχυροί να αποχτήσει γνώση ο λαός; Λες να τους έπιασε ο πόνος τώρα; Σαν τους Ινδιάνους καταντήσαμε! Που τους τα παίρναν όλα για δυο χάντρες γυαλιστερές...

Θυμάμαι στο σχολείο.. μικρά.. απαγορευόταν λοιπόν το κομπιουτεράκι! Έπρεπε να κάνεις τη διαίρεση μόνος σου! "Μα, γιατί, αφού υπάρχει το κομπιουτεράκι;" αναρωτιόμαστε. Για να μπορείς να σκέφτεσαι μαλάκα! Για να εξασκείς το μυαλό σου! Ακόμη γιατί αύριο μπορεί να μην τό'χεις το κομπιουτεράκι δίπλα σου! Δε θα βρεις τη γνώση στο να μάθεις να χειρίζεσαι το κομπιουτεράκι! "Και γιατί οι μεγάλοι το χρησιμοποιούν;" "Γιατί οι μεγάλοι ξέρουν διαίρεση (λέμε τώρα...).. Πρέπει πρώτα να μάθεις καλά διαίρεση.. να κατακτήσεις τη γνώση της διαίρεσης.. και μετά να το χρησιμοποιείς για ευκολία..για κάτι πιο δύσκολο."... Ποιά διαίρεση τώρα και χαζά; Εδώ ούτε για ορθογραφικό λάθος δε θα σκας, θα διορθώνεται αυτόματα απ'τον υπολογιστή σου! Αλλά, ξέχασα, ποιό ορθογραφικό;.. Τώρα που κοντεύουν να μας επιβάλουν για τα καλά τα γραικύλικα (άντε να τα πω και επισήμως μπας και δεν καταλάβατε, τα greeklish);

Πρέπει πρώτα να μάθεις να γράφεις καλά... να διαβάζεις καλά.. και μετά ας έρθει κι ένα dvd.. Μα, εδώ, κοντεύουμε να ξεχάσουμε να γράφουμε, ακόμη κι εμείς που μεγαλώσαμε με χαρτί και μολύβι!

Βγήκαν τα έτοιμα φαγητά κι οι μανάδες ξέχασαν να μαγειρεύουν... και τα μωρά τους τα ταϊζουν άγνωστοι μισθωτοί αλλοδαποί! 

Βγήκε η έτοιμη γνώση κι οι άνθρωποι ξέχασαν να μαθαίνουν και να σκέφτονται... και τα παιδιά τους τα εκπαιδεύουν...... χμ... για να σκεφτούμε ποιοί είναι όλοι αυτοί που κανονίζουν τι και πως θα μάθουν ή δε θα μάθουν τα παιδιά μας... σε ποιούς έχουμε παραδώσει τις ψυχές, το νου και το μέλλον τους..... 

χυλόπιτες και χυλοπίτες!

Λέγεται ότι η φράση "Έφαγε χυλόπιτα!" οφείλεται σε κάποιον κομπογιαννίτη γιατρό που δυο αιώνες πριν έφτιαχνε κάτι πίτες από χυλό σταριού με μπαχαρικά ως γιατροσόφι για τους βαριά ερωτευμένους που λιώναν απ'τον καημό τους μην έχοντας ανταπόκριση στην αγάπη τους... Αυτά για τη χυλόπιτα που, προσωπικά, φαντάζομαι θά'ταν ένα επιπλέον μαρτύριο για τον ταλαίπωρο τον ερωτευμένο, που δεν τού'φτανε ο πόνος τους, τον βάζαν να δοκιμάζει και τις λογής γευστικές αλχημείες του "ειδήμονα"!

Ας έρθουμε, όμως, στις χυλοπίτες, αν αντιθέση με τη χυλόπιτα, και αγαπητές είναι και γευστικότατες. Και δη, οι σπιτικές, γιατί αυτές που κυκλοφορούν στην αγορά, συνήθως, ουδεμία σχέση έχουν με την πραγματική χυλοπίτα.

Χρόνια ήθελα να φτιάξω.. δεν υπήρχε και κανείς στο χωριό να μου δείξει.. Φαίνεται δεν πολυκάναν εδώ, όπως τον  τραχανά , που μπορεί τώρα οι νεότερες να βαριούνται να φτιάξουν, αλλά κάποιες γιαγιάδες εξακολουθούν ν'απλώνουν κάθε χρονιά. Ε, είπα κι εγώ, να τιμήσω τη συνταγή της Ξανθής:

Χυλοπίτες σπιτικές, παραδοσιακές Ρούμελης
που, δυο χρόνια πριν είχε αναρτήσει στο ιστολόγιό της (http://asproylas.blogspot.com).
Χυλοπίτες ρουμελιώτικες, όπως τις έφτιαχνε η μανούλα της.. (Νά'ναι καλά η ψυχούλα της εκεί που βρίσκεται, Ξανθή μου)

Τα υλικά, σύμφωνα με τούτη την παλιά και δοκιμασμένη συνταγή είναι:

3 κιλά αλεύρι σκληρό
1/2 κιλό σιμιγδάλι ψιλό
1 1/2 κιλό κατσικίσιο γάλα
15 χωριάτικα αυγά
1 κουταλιά σούπας κοφτή αλάτι

Στη σκάφη, λοιπόν, ρίχνουμε το αλευράκι (Ε, ρε τί μπελά έφαγα με αυτό το αλεύρι! Λες κι είχε πέσει κακοριζικιά, κι όλο μαμουνιασμένο να βρίσκω στην αγορά!), το σιμιγδάλι και το αλάτι.

Κάνουμε μια γούβα και προσθέτουμε τ'αυγά -ελαφρώς χτυπημένα- και σιγά-σιγά το γάλα.

Η Ξανθή αναφέρει πως ζυμώνουμε περίπου 20 λεπτά... εγώ ομολογώ πως χρειάστηκα αρκετά παραπάνω...

Κατόπιν, τυλίγουμε τη ζύμη σε μια διαφανή μεμβράνη, τη σκεπάζουμε με μια πετσετούλα και την αφήνουμε να ξεκουραστεί για μια, μιάμιση ώρα.

Κόβουμε τη ζύμη σε μπαλάκια κι ανοίγουμε τα φύλλα με τη βοήθεια νισιστέ. Τα φύλλα, ούτε πολύ χοντρά, ούτε πολύ λεπτά. (Ε, ρε αγωνία, μήπως τα κάνω παχύτερα ή λεπτότερα και δε μου βγουν καλές! Τόσο που πήρα δείγμα, μια χυλοπίτα αγοραστή, να τσεκάρω το πάχος!)

Τ'απλώνουμε πάνω σε καθαρά σεντόνια...

κι όταν στεγνώσουν ώστε να μην κολλάνε μεταξύ τους, ούτε όμως να ξεραθούν τόσο που να σπάνε, τα διπλώνουμε και τα κόβουμε σε λωρίδες..

ή σε μικρά τετραγωνάκια...

Τέλος, απλώνουμε τις χυλοπίτες μας στα σεντόνια και τις αφήνουμε να στεγνώσουν για δυο με τέσσερις μέρες, ανάλογα τις καιρικές συνθήκες.. (Εγώ Ξανθή μου, τέσσερις για νά'μαι σίγουρη!!!). Και τις συντηρούμε σε σακουλάκια υφασμάτινα ή γυάλινα βαζάκια, σε δροσερό και ξερό μέρος...

Άντε, και καλοφάγωτες!!! (Εγώ τις στεγνώνω ακόμη, οπότε δεν έχουν δοκιμαστεί!)

.... ουφ! Απ'το πρωί ξεκίνησα αυτή την εγγραφή, μαύρη νύχτα κατάφερα επιτέλους να την ολοκληρώσω! Μια στραβομάρα ένα πράγμα... Κι όλα να "κολλάνε"! Κι η "κλειδοχρονιά"  πάλι ανταριασμένη... Θυμήθηκα μια παλιά μου εγγραφή, τέτοια μέρα, τελευταία του Αυγούστου, τρία χρόνια πριν.. Έτσι που ξεκίνησε να βροντάει αφηνιασμένα.. Αστροπελέκια, μπουμπουνητά.. ο ουρανός ν'αστράφτει αγριεμένα, επεισοδιακά ν'αποχαιρετά το καλοκαίρι.. να "κλειδώνει" τη χρονιά... Όπως τρία χρόνια πριν.. να προλάβω να μαζέψω τον απλωμένο βασιλικό.. και επιπλέον τα ρούχα και τα ντοματάκια τα λιαστά.. Ξαναδιάβαζα την παλιά εγγραφή, (βλ. "κλειδοχρονιά" ανταριασμένη..) και μου κάθισε η επανάληψη της μέρας! Ε, φυσικά, είχαμε και πάλι τα τερτίπια της ΔΕΗ (πώς αλλιώς;), λίγα δευτερόλεπτα πριν προλάβω να κάνω μια "αποθήκευση"! Πώς βγήκε σώος ο υπολογιστής απορώ (ε, γιατί το UPS τά'χει παίξει από καιρό..)...

Τέλος πάντων... καλό φθινόπωρο εύχομαι (μεταξύ μας, ας κρατήσει λίγο ακόμα το καλοκαιράκι.. ούτε το χόρτασα, ούτε το ευχαριστήθηκα φέτος... δεν είμαι για απότομους χειμώνες τώρα στο βουνό.. δε φόρτισα καθόλου μπαταρίες λέμε...).. κι άντε να δούμε... 

ντοματοπελτές στο ταψάκι!

Αν και φέτος, λόγω άνοιξης -που μόνο άνοιξη δεν ήταν, αν κι είχαν ανοίξει οι ουρανοί κι έριχναν διαρκώς καρεκλοπόδαρα-  αλλά και λόγω γενικότερης στραβομάρας, οι ντοματιές μου (τα δικά μου φυτώρια, όχι οι ελάχιστες αγοραστές που αναγκάστηκα να πάρω για πρώιμες) δεν έλεγαν με τίποτα να κοκκινήσουν (εκεί, πράσινες απ'το κακό τους παραμένουν οι περισσότερες!), πριν λίγες μέρες κατόρθωσα να συγκεντρώσω κανένα πενταμισάρι κιλά και σε συνεργασία με τη Σ. πού'χε μαζέψει άλλες τόσες, αποφασίσαμε να φτιάξουμε πελτέ. Από τον παραδοσιακόνε. Γιατί τόσα χρόνια, μια επειδή βιαζόμουνα και βαριόμουν τα ξεφλουδίσματα και ξεσπορίσματα, μια επειδή λυπόμουν να πάει χαμένη τούτη η ποσότητα της ντομάτας, έφτιαχνα μια πηχτή σάλτσα νοστιμότατη που διατηρούσα σε βαζάκια για το χειμώνα, η οποία όμως δεν ήταν κι ακριβώς πελτές. Κοινώς, έκοβα τις ντομάτες, τις περνούσα στο μπλέντερ και τις έβραζα μέχρι να εξατμιστούν όλα τα νερά στην κατσορόλα. Κάποιες ωρίτσες δηλαδή. Προσέθετα αλατάκι για συντήρηση και γέμισα με τη σάλτσα γυάλινα βαζάκια ή μπουκαλάκια (με κάπως ευρυ στόμιο), τη σκέπαζα με λάδι για να μη μου μουχλιάσει και -για φόβο των Ιουδαίων- τα έβαζα και στο ψυγείο. Έτοιμη πηχτή σάλτσα για οτιδήποτε θελήσεις. Κι αν τυχαίνει να τρέχεις σαν το Βέγγο -όπως σε κάποιες φάσεις εγώ- και να μην προλαβαίνεις ούτε τούτο να κάνεις, απλώς κόβεις τις ντομάτες κομματάκια ή τις περνάς στο μπλέντερ (ανάλογα την προτίμηση), τις βάζεις σε σακουλάκια (ή ταπεράκια) και τις φυλάς στον καταψύκτη. Το μόνο πλεονέκτημα είναι ότι έτσι δε χρειάζονται αλάτισμα, οπότε μπορείς αργότερα, μαγειρεύοντας, να τις προσθέσεις σε κάτι ήδη αλμυρό, χωρίς να κινδυνεύει το φαγητό να γίνει λύσσα!

Αλλά, ας επανέλθουμε στον πελτέ, που, όπως και να το κάνουμε, είναι άπαιχτος, ακόμα και αλειμμένος σε μια φέτα ζεστό ψωμί! Υπάρχουν παραλλαγές στη διαδικασία -κι έχω διάφορες σκέψεις για το πως θα μπορούσα λίγο να την επισπεύσω- αλλά εγώ θα την παρουσιάσω όπως ακριβώς μου την έδειξαν, όπως ακριβώς τελικά φτιάξαμε τις προάλλες τον πελτέ μας. (Α! Μη φανταστείτε ότι βγαίνει καμιά τρελή ποσότητα.. μιας κι η ντομάτα κρύβει μέσα της μεγάλον όγκο νερού.)

Η διαδικασία ως είχε, λοιπόν...:

Πλένουμε τις ντοματούλες μας..

τις κόβουμε, αφού τις καθαρισουμε από τα κοτσάνια..

τις βάζουμε στο κατσαρόλι να πάρουν μια βράση, να μαλακώσουν...

τις περνάμε από το τρυπητό, πιέζοντας καλά, ώστε να αφαιρεθούν φλούδια και σπόρια και να μείνει ο καθαρός πολτός..

τον πολτό αυτόν τον βάζουμε σ'ένα φαρδύ κατσαρόλι (ακόμη καλύτερα, σ'ένα ταψί) να βράσει..

ανακατεύοντας, ώστε να μην κολλήσει.. μέχρι να εξατμιστούν τα υγρά... όσο στεγνώνει, χαμηλώνουμε και τη φωτιά να μην αρπάξει κι ανακατεύουμε με μια ξύλινη κουτάλα με προσοχή.. στο τέλος προσθέτουμε και το αλατάκι..

σ'αυτή την παχύρρευστη μορφή, τον συγκεντρώνουμε και τον τοποθετούμε σε κάποιο πήλινο ή γυάλινο σκεύος.. ώστε να τον λιάσουμε όσο να εξατμιστούν και τα εναπομείνανατα υγρά (αν τον έχουμε στεγνώσει καλά στη φωτιά, δε χρειάζεται ιδιαίτερο λιάσιμο.. αλλιώς μπορούμε να τον αφήσουμε και μια-δυο μέρες στον ήλιο (πάντα προστατευμένο μ'ένα τούλι για μύγες και σχετικά)...

και τον διατηρούμε σε γυάλινα βαζάκια σκεπασμένον με ελαιόλαδο (εγώ άλειψα ένα τι και τα βαζάκια με λάδι, πριν τον βάλω)..

Είναι ό,τι πιο νόστιμο, λέμε!!!

Πελτές, λοιπόν, (εκ του τουρκικού "πελτέ" που όμως προέρχεται απ'το ελληνικότατο "πολτός") από ντοματούλες, που μας ήρθαν από τη Νότιο Αμερική, μόλις στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα... με πλούσιες ευεργετικές ιδιότητες.. Το λυκοπένιο που περιέχουν αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα αντιοξειδωτικά κι είναι πολύτιμο για τον οργανισμό μας, ακόμη και ως αντικαρκινικό. Ακόμη είναι πλούσιες σε καροτίνη, σε βιταμίνες Α, Β1, Β2 και λιγότερο σε βιταμίνη C, Κ.


Υ.Γ. Εναλλακτικά...:

Πειραματιζόμενη ξανά να φτιάξω χωρίς τόση ταλαιπωρία, προτίμησα, αφού καθαρίσω και κόψω τις ντομάτες να τις πολτοποιήσω με το ραβδομπλέντερ...

κι ύστερα από το τρυπητό...

οπότε να βράσω μια και καλή τον πολτό μου και να γλυτώσω έτσι ένα στάδιο. Μου φάνηκε και πιο εύκολο να περάσει ο πολτός έτσι από το σουρωτήρι, παρά με την άλλη μέθοδο.

Υ.Γ.2. Και για ακόμη μεγαλύτερη διευκόλυνση (αποφεύγεις το βράσιμο με τις ώρες μέχρι να εξατμιστούν τα υγρά), αφού περάσω τη ντομάτα από το τρυπητό (ή από το μηχανηματάκι που πλέον αγόρασα κι αφαιρεί σπόρους και φλούδια) τη βάζω σε μια μαξιλαροθήκη που έχω ειδικά για αυτή τη δουλειά και την κρεμάω για να στραγγίξει, με μια λεκάνη, φυσικά, από κάτω για να συγκεντρώνει το υγρό που στάζει. Είναι εντυπωσιακό ότι έτσι στραγγίζει η ντομάτα απ'το νερό της και μόνο, χωρίς να διαφεύγει καθόλου τοματοχυμός!

Αρμονία vs Χάος....

Στο Μαράκι που μού'δωσε την αφορμή να τα ψάξω περισσότερο και να τα συγκεντρώσω (τί τά'θελες,ε;;κουδούνι έγινα!!)..

Κι επειδή διάβασα και μια ειδησούλα (βλέπε την εδώ: http://www.paron.gr/v3/new.php?id=69146&colid=37&catid=33&dt=2011-07-31&search=%EC%F5%E8%EF%EB%EF%E3%DF%E1) ότι, σύν τοις άλλοις, καταργούν τη διδασκαλία της μυθολογίας στο δημοτικό... και όχι μόνο, φυσικά- βάλλουν για ακόμη μια φορά και την πολύπαθη ιστορία μας.. (Ισοπεδώστε τα όλα πουλημένα τομάρια, τίποτα μην αφήσετε όρθιο... να μη θυμίζει τίποτα Ελλάδα... ν'απομείνει μόνο Χάος..)
Λίγα απ'την υπέροχη μυθολογία μας (κι όχι μόνο), λοιπόν, την παλαιότατη τούτη ιστορία μας με τους άπειρους συμβολισμούς και τους ανεξίτηλους χρωματισμούς της...

"Έπειτα με τον Άρη τον ασπιδοκόφτη η Κυθέρεια (Αφροδίτη) γέννησε τον Φόβοκαι τον Δείμο, τα φοβερά παιδιά, που κλονίζουν τις πυκνές φάλαγγες μέσα στον πόλεμο τον ριγηλό μαζί με τον Άρη, που κυριεύει τις πολιτείες, και την Αρμονία, που πήρε ο μεγαλόκαρδος ο Κάδμος για γυναίκα του..."  (Ησιόδου Θεογονία, 933, απόδοση: Π.Λεκατσά)

 

(Απολλοδώρου Βιβλιοθήκη)

 

 

Δηλαδή, ο Κάδμος για κείνους που σκότωσε (Ο Κάδμος είχε σκοτώσει τον Δράκο που φρουρούσε την κρήνη κι αφάνιζε όσους πήγαιναν για νερό. Κατόπιν, με συμβουλή της Αθηνάς έσπειρε τα δόντια του στη γη κι αμέσως φύτρωσαν ένοπλοι άντρες, οι λεγόμενοι Σπαρτοί, που, σύμφωνα με το Φερεκύδη, ο Κάδμος άρχισε να τους πετροβολεί κι εκείνοι, νομίζοντας ότι λιθοβολούνται μεταξύ τους άρχισαν τη μάχη με αποτέλεσμα να σκοτωθούν όλοι εκτός από πέντε, τον Εχίονα, τον Ουδαίο, τον Χθόνιο, τον Υπερήνορα και τον Πέλωρο.) εθήτευσε μία περίοδο οκτώ ετών στον Άρη και στη συνέχεια η Αθηνά του εξασφάλισε τη βασιλεία και ο Ζεύς του έδωσε ως σύζυγο τηνΑρμονία, θυγατέρα του Άρη και της Αφροδίτης. Και τότε όλοι οι θεοί εγκατέλειψαν τουν ουρανό για να παρευρεθούν στο γάμο, να συμμετάσχουν στο συμπόσιο και να τον υμνήσουν! Ο Κάδμος χάρισε στη νύφη ένα πέπλο και το περιδέραιο που είχε φιλοτεχνήσει ο Ήφαιστος και το οποίο, όπως λένε κάποιοι, το είχε λάβει από τον ίδιο, ενώ σύμφωνα με το Φερεκύδη, το είχε λάβει από την αδερφή του, την Ευρώπη. Κι απέκτησαν θυγατέρες την Αυτονόη, την Ινώ, τη Σεμέλη και την Αγαυή κι έναν γιο, τον Πολύδωρο. Την Ινώ παντρεύτηκε ο Αθάμας (πατέρας του Φρίξου και της Έλλης), την Αυτονόη ο Αρισταίος και την Αγαυή ο Εχίων. Όσο για τη Σεμέλη, έσμιξε μαζί της ο Δίας και γεννήθηκε ο θεός Διόνυσος...
 

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (Ε48-49, απόδοση Βασιλείου Μόσκοβη) μας δίνει μιαν άλλη εκδοχή για την καταγωγή της Αρμονίας, ενώ περιγράφει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τα καθέκαστα του γάμου!
"Κι όπως οι κάτοικοι της Σαμοθράκης ζούσαν μ'αυτόν τον τρόπο, λένε, ότι γεννήθηκαν στο νησί απ'το Δία και την Ηλέκτρα -μία από τις θυγατέρες του Άτλαντα- ο Δάρδανος, ο Ιασίων και η Αρμονία. [...] Κι ύστερα απ'αυτά ο Κάδμος, ο γυιός του Αγήνορα, αναζητώντας την Ευρώπη έφτασε και σ'αυτούς, κι αφού μυήθηκε στα μυστήρια, παντρεύτηκε την Αρμονία, αδερφή του Ιασίωνα κι όχι θυγατέρα του Άρη, όπως αναφέρουν οι Έλληνες μυθογράφοι.
Ο γάμος αυτός του Κάδμου και της Αρμονίας ήταν ο πρώτος, που παρακάθησαν κι οι θεοί στο γαμήλιο δείπνο, κι η Δήμητρα που αγάπησε τον Ιασίωνα του δώρισε τον καρπό του σταριού, ο Ερμής τη λύρα, η Αθηνά το περιβόητο περιδέραιο και τον πέπλο και τους αυλούς, κι η Ηλέκτρα τα μυστήρια της λεγομένης Μεγάλης Μητέρας των θεών με τα κύμβαλα και τα τύμπανα και τα άλλα σύνεργα των οργιαστικών τελετών. Κι ο Απόλλων έπαιξε την κιθάρα, οι Μούσες έπαιξαν τους αυλούς κι οι υπόλοιποι θεοί με τους ωραίους λόγους τους ελάμπρυναν τη δόξα του γάμου αυτού. Ύστερα απ'αυτά ο Κάδμος, σύμφωνα με το χρησμό που είχε λάβει, έκτισε, λένε τη Θήβα της Βοιωτίας, κι ο Ιασίων παντρεύτηκε την Κυβέλη και γέννησε τον Κορύβαντα.[...]"
(*Τούτο το περιβόητο περιδέραιο, μάλιστα, κατέληξε καταστροφικό για κάποιους από τους απογόνους των βασιλιάδων καθώς και για την ίδια τη Θήβα. Γιατί όταν ο Πολυνείκης, γιος του Οιδίποδα, μάζευε στρατό για να πάρει τη βασιλεία από τον αδερφό του Ετεοκλή που δεν του την παραχωρούσε καθώς είχαν συμφωνήσει, ο μάντης Αμφιάραος που είχε "προδεί" πως θα χαθούν όλοι όσοι εκστρατεύσουν (εκτός από τον Άδραστο) δίσταζε να συμμετάσχει και απάτρεπε και τους υπολοίπους. Ο Πολυνείκης, λοιπόν, ρωτάει τον Ίφι, τον γιο του Αλέκτορος, πως θα αναγκαστεί ο Αμφιάραος να μετάσχει στην εκστρατεία κι εκείνος του απαντάει πως αυτό θα γίνει αν λάβει η Εριφύλη το περίφημο περιδέραιο..... Κι έτσι κι έγινε... Για να καταλήξουμε στην τραγωδία των "Επτά επί Θήβας" (βλέπε και Αισχύλο)... )


Ο Αθανάσιος Σταγειρίτης (Ωγυγία Δ') θα παραδώσει και μια τρίτη εκδοχή για την καταγωγή της Αρμονίας "Κατ'άλλους δε, ήτον θυγάτηρ του Δράκοντος, του βασιλέως τότε του μέρους εκείνου της Βοιωτίας, ον εφόνευσεν ο Κάδμος"...
 

Ο Απολλόδωρος (Γ5) μας διασώζει πως ύστερα από χρησμό, ο Κάδμος κι η Αρμονία εγκατέλειψαν τη Θήβα και πήγαν στους Εγχελέας να αναλάβουν την αρχηγία τους καθώς δέχονταν επιθέσεις από τους Ιλλυρίους. Κι έτσι κατέληξε ο Κάδμος βασιλεύς των Ιλλυρίων, αποκτώντας μάλιστα έναν γιο, τον Ιλλύριο. Κι αργότερα μεταμορφώθηκε μετά της Αρμονίας σε δράκοντα και οδηγήθηκε από το Δία στο Ηλύσιον πεδίο. Λένε ότι τη μεταμόρφωση αυτή σε δράκοντα, την επέβαλε ο Άρης στον Κάδμο, διότι σκότωσε τον ιερό του δράκοντα που φύλαγε την κρήνη στη Θήβα. 

Πάντως ο Αθανάσιος Σταγειρίτης (Ωγυγία Α'), δίνει μια εντελώς διάφορη ερμηνεία: "Ενόμιζον οι παλαιοί ότι οι Ιλλυριοί είχον δύω κόρας εις τους οφθαλμούς και έβλεπον τόσο οξέως, ώστε φόνευον δια της οράσεως, όσους έβλεπον ασκαρδαμυκτί ώραν ικανήν...όθεν παρομοίαζον τους Ιλλυρίους με τους δράκοντας εκείνους." Και συνεχίζει εξηγώντας πως αλληγορικά οι ποιητές είπαν πως η Αρμονία κι ο Κάδμος μεταμορφώθηκαν σε δράκους καθώς κατά το γήρας τους έφυγαν από τη Θήβα και συγκατοίκησαν με του Ιλλυρίους...

Ας επιστρέψουμε, όμως, στην ΑΡΜΟΝΙΑ... Αρμονία, εκ του αρμόττω, αρμόζω.
Διαβάζουμε, μεταξύ άλλων, στο "Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης"του Δημητράκου:
"αρμονία: συναφή πράγματος προς έτερον, σύνδεσις, άρθρον, αρμός' και το προς τοιαύτην συναφήν, σύνδεσιν, μέσον: Οδ.Ε248 "γόμφοισιν και αρμονίησιν άρασσεν" (σχεδίαν), Οδ.Ε361 "όφρ'αν κεν δούρατ' εν αρμονίησιν αρήρη".[...] 7)εις πληθ. αρμονίαι: αι μεταξύ ανθρώπων συμφωνίαι, οθ. η σύμβασις, η συνθήκη: Ιλ.Χ255 μάρτυροι... και επίσκοποι αρμονιάων [...]"
Ξεκινάμε απ'τον Όμηρο, λοιπόν...
 

και στην Οδύσσεια:

(σε απόδοση Κώστα Δούκα:

"Ωχού εγώ, ποιός πάλι μου υφαίνει δόλον
από τους αθανάτους, όταν από τη σχεδία να βγω με προτρέπη.
Αλλά δεν θα πεισθώ, γιατί μακριά με τους οφθαλμούς
την γαίαν εγώ είδα, όπου μου είπε πως μπορώ να καταφύγω.
Αλλά μάλλον τούτο θα πράξω, που μου φαίνεται άριστον'
όσο τα ξύλα στους αρμούς συναρμόζουν
τόσον αυτού θα μένω και θα υπομένω άλγη πάσχων'
κι όταν τη σχεδία μου το κύμα τινάξη, θα κολυμπήσω, μια και δεν μπορώ να προνοήσω κάτι καλύτερο.")
 

και στην Ιλιάδα..

(σε απόδοση Κώστα Δούκα:
"Άλλ' έλα 'δω τους θεούς να επικαλεσθούμε' γιατί άριστοι
μάρτυρες θα είναι και επιτηρητές των συνθηκών (αρμονιάων)'
γιατί εγώ δε θα σε κακομεταχειρισθώ, αν σε με ο Ζεύς
δώση την νίκη, και την ψυχή σου πάρω'
αλλ'αφού συλήσω από σε τα περίκλυτα όπλα, Αχιλλέα,
τον νεκρό στους Αχαιούς θα δώσω πάλιν' έτσι κι εσύ να πράξης.")

Η Άννα Τζιροπούλου ("Ο εν τη λέξει λόγος") μας μιλάει για την αρμονία, για τη σχέση της με την ελληνική γλώσσα και τη μουσική:

" "Ήπερ μόνη ελληνική εστίν αρμονία" (Πλατ.Λάχης14).... Όμως ο Έλλην λόγος"πάσι πάντα μουσικώς συνήρμοσε και συνέδεσε.." (Ποσειδώνιος φιλόσοφος Frg309)..."Φθόγγος εστί φωνής εναρμονίου τάσις.."(Θέων Σμυρναίος, Περί Συμφων.6)
Φθόγγος δια την ελληνικήν γλώσσαν σημαίνει δύο: α) ανθρώπινη φωνή και β)μουσικός ήχος. Όπως δε επεξηγεί ο Πλούταρχος (Ηθικά 1025F) "Αρμονία -εστί- το εκ φθόγγων και διαστημάτων. Φθόγγος μεν, εν και ταυτόν. Διάστημα δε, φθόγγων ετερότης και διαφορά. Μιχθέντων δε τούτων ωδή γίνεται." Απαραίτητο όρος της ανα-μίξεως είναι η αρμονία: "...εστί μεν ουν αρμονία πολυμιγέων ένωσις... και δίχα φρονεόντων συμφρόνησις.."(Φιλόλαος Πυθαγόρειος), δηλαδή: "Αρμονία εστί ένωσις πολυμιγέων και συμφρόνησις (ομοφρονία, συμφωνία) των δίχα (=κεχωρισμένως) φρονούντων."
Η "Μουσική" με τη σημερινή έννοια απεκαλείτο Αρμονία, δηλαδή συμ-φωνία ήχων. Και σήμερα στα Ωδεία, το Μάθημα της Συνθέσεως ονομάζεται "Αρμονία". Είναι ο κλάδος της μουσικής επιστήμης "ο πραγματευόμενος περί των συγχορδιών", δηλ. της συνηχήσεως τριών ή περισσοτέρων μουσικών φθόγγων.
Ο Ηράκλειτος υπεστήριζε ότι "αρμονίη αφανής, φανερής κρέσσων".
"Η μεν αρμονία αόρατον τι και ασώματον και πάγκαλον τι θείον εστί." (Πλάτων, Φαίδων 36)
"Σεμνή η αρμονία και θείον τι και μέγα." (Πλουτάρχου, Περί μουσικής 1139)
Γι'αυτό και ο λατίνος Vitruvius παρατηρεί: "Η αρμονία (harmonia) είναι κλάδος της Μουσικής δύσκολος και σκοτεινός, ιδίως για όσους αγνοούν την ελληνική. Για να την ερμηνεύσουμε είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσουμε λέξεις ελληνικές που δεν έχουν αντίστοιχες στην λατινική.""

Σημειώνει ο Αριστοτέλης ("Μετά τα Φυσικά" 985-6) σχετικά με τους Πυθαγορείους: "Επειδή επί πλέον έβλεπαν ότι τα πάθη και οι αναλογίες των [μουσικών] αρμονιών, βρίσκονται σε αριθμητικές σχέσεις- μια λοιπόν και τους εφαίνοντο ότι εξ ολοκλήρου η φυσική κατασκευή όλων των άλλων πραγμάτων είναι καθ'ομοίωσιν με τους αριθμούς, και μια και, από το άλλο μέρος, εφαίνοντο οι αριθμοί πρώτοι από όλη τη φύση, ότι δηλαδή είναι οι πρωταρχικές πραγματικότητες του Σύμπαντος- έφτασαν στην αντίληψη ότι οι αρχές των αριθμών είναι τα στοιχεία όλων των όντων, και ολόκληρος ο ουρανός είναι αρμονία κι αριθμός. Και όσες αντιστοιχίες είχαν βρη μέσα στους αριθμούς και στις αρμονίες της μουσικής που ταίριαζαν με τα φαινόμενα και τα μέρη του ουρανού και με όλη την κοσμική τάξη τις συνένωναν και τις έμπαζαν στο σύστημά τους...." (απόδοση: Ν.Κυργιόπουλος)

 
Ενώ ο Πλάτων (Τίμαιος 47C , απόδοση: Θ.Βλυζιώτης, Χ.Παπαναστασίου), διευκρινίζει:
"Και πάλιν, ό,τι εις την μουσικήν είναι χρήσιμον δια την φωνήν και μας την κάμνειν ακουστήν, μας εδόθη χάριν της αρμονίας. Διότι η αρμονία, επειδή έχει κινήσεις ομοίας με τα μέσα μας περιφοράς της ψυχής, έχει δοθεί από τας Μούσας εις όποιον με φρόνησιν συναναστρέφεται αυτάς, όχι χάριν τέρψεως αλόγου, καθώς τώρα νομίζεται ότι χρησιμεύει, αλλά ως σύμμαχος της ψυχής μας, όταν αυτή αναλαμβάνη να φέρη εις τάξιν και συμφωνίαν προς εαυτήν την περιφοράν της ψυχής, εάν αυτή περιήλθε μέσα μας εις αταξίαν και δυσαρμονίαν...."

 

Και, κλείνουμε....

"Οι Μούσες με εναλλαγή, με καλή φωνή όλες
υμνούν τ'αθάνατα δώρα των θεών, των ανθρώπων
τα βάσανα που έχοντας με θεών εξουσία
ζουνάσκεφτοι κι ανήμποροι και μπορετό δεν είναι
να γιατρέψουν το θάνατο, τα γερατιά να διώξουν.
Ωριοπλέξουδες χάριτες, καλοστόχαστες Ώρες,
Αρμονία, Ήβη, κόρη του Δία κι Αφροδίτη
κει αρχίζουν να χορεύουν πιασμένες χέρι-χέρι'
ουτ' άσχημη ούτε μικρή μαζί τους τραγουδάει,
αλλά και μεγαλόσωμη και θαυμαστή στην όψη,
του Απόλλωνα ομότροφη, η Άρτεμη τοξεύτρα." 

(Ομηρικοί Ύμνοι, Εις Απόλλωνα, απόδοση:Θ.Μαυρόπουλου)

Υ.Γ. Μου το απέστειλαν σε μέιλ για να το δημοσιεύσω και το συμπεριλαμβάνω εδώ μιας κι είναι σχετικό:

...και τ'αγιού Παντελεήμονα γιομάτο το κοφίνι!

"Της Αγιά Μαρίνας ρούγα και τ'Αη-Λια σταφύλι

και τ'Αγιού Παντελεήμονα γιομάτο το κοφίνι!"

 

Αμέσως μετά την Αγία Παρασκευή, γιορτάζει ο Άγιος Παντελεήμων.. Σαν τους χιώτες δυο-δυο, πάνε τούτοι οι άγιοι, διάσημοι για τις θεραπευτικές τους ικανότητες, κι εορτάζονται πανηγυρικά σε πολλά χωριά της υπαίθρου μας. Σε πολλές περιοχές, μάλιστα, στην πανήγυρι του αγίου Παντελεήμονος επιτελείται θυσία ζώου και κοινή συνεστίαση των πιστών, το λεγόμενο κουρμπάνι. Ο Άγιος αυτός είναι ο κατεξοχήν προστάτης των αναπήρων, καθώς θεωρούνταν ιατρός και μάλιστα ανάργυρος (<α στερητικό+άργυρος,αργύρια, εξ ου και οι Άγιοι Ανάργυροι, επίσης αγίοι θεραπευτές που δεν πληρώνονταν). Εξ ου κι η παροιμία "Κουτσοί, στραβοί στον άγιο Παντελεήμονα ξεπεζεύουνε!" 

 

Ο Δημήτριος Λουκάτος ("Καλοκαιρινά") μας διασώζει την εξής λεσβιακή παράδοση (Π.Νικήτα, Το Λεσβιακό μηνολόγιο) η οποία, όπως αναφέρει, "περιέχει μέσα της και την αρχαία έννοια του ασκληπιακού συμβόλου, του φιδιού": "Παραδίδεται για τον Άγιο Παντελεήμονα (και τους Αγ.Ανάργυρους) ότι προσφέρθηκαν να μην πληρώνονται ως γιατροί και γι'αυτό δεν τους πείραζαν οι Χριστιανοδιώκτες. Κάποτε όμως που δέχτηκαν, σαν αμοιβή, ένα αυγό, εκείνοι βρήκαν πρόφαση και τους φυλάκισαν. Τους ζήτησαν να πληρώσουν μεγάλο πρόστιμο, για να τους βγάλουν. Αυτοί, ώσπου να μαζέψουν τα χρήματα, τους έδωσαν εγγύηση ένα χρυσό φίδι. Όταν όμως πλήρωσαν το χρέος τους, οι άλλοι δεν τους έδωσαν πίσω το φίδι. Οι άγιοι προσευχήθηκαν και ζωντάνεψε το χρυσό φίδι και έπνιξε τους ειδωλολάτρες."

 

 

Το πραγματικό του όνομα ήταν Παντολέων, ένεκα όμως της φιλανθρωπίας του, καθώς ελεούσε
τους πάντες, μετονομάστηκε σε Παντελεήμων. Και καθώς δε θεράπευε μονάχα, αλλά φρόντιζε και να ελεεί τους πεινασμένους, να προσφέρει άρτο σε όσους δεν είχαν να φάνε, καθιερώθηκε στη συνείδηση του λαού μας ως ο προστάτης των αρτοποιών!

 

Ο Γεώργιος Μέγας ("Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας") καταγράφει: "Οι τρόποι με τους οποίους ο άγιος παρέχει πλούσια τις θεραπείες του είναι πολλοί και διάφοροι. Συνήθως οι ασθενείς προσφεύγουν στ'αγιάσματά του. Στην Κίο "όποιος πονούσε πήγαινε στον άγιο Παντελεήμονα κι έπαιρνε ένα βάσταγμα (αφιέρωμα) από την εικόνα του και το κρεμούσε στο εικονοστάσι του. Το είχεν εκεί, ώσπου να γινότανε καλά ο άρρωστος' κατόπιν έκανε κι αυτός ένα όμοιο βάσταγμα κι επήγαινε και τα κρεμούσε και τα δύο στον άγιο Παντελεήμονα.""
 

Στους Παξούς, σύμφωνα με τον Δημήτριο Λουκάτο ("Λαογραφικά Σύμμεικτα Παξών"), "τον έχουνε για τα παιδιά". "Την παραμονή της γιορτής του (στα Μαστοράτικα) παίρνουν την πετσέτα του αγίοι και τη βάζουν απάνω τους για να γίνουν καλά. Επίσης λάδι από το καντήλι του. (Και τις άλλες μέρες.)"
 

Τέλος, να κλείσω με κάποιες ενδιαφέρουσες ποντιακές παραδόσεις σε σχέση με τον άγιο τούτο. Γράφει ο Ιωάννης Μελετίδης (το αλίευσα εδώ: http://www.inout.gr/showthread.php?t=25289):
"Ο Αγιος Παντελεήμονας ήταν ιδιαίτερα γνωστός και αγαπητός στον Πόντο. Ηταν και είναι γιατρός για όλες τις ασθένειες και τα σωματικά ελαττώματα. Χαρακτηριστικά έλεγαν: "Ούμπαν κοτζοί κι ούμπαν στραβοί στον Αι Παντελεήμονα" (δηλαδή όπου κουτσοί και όπου στραβοί στον άγιο Παντελεήμονα).
Ολοι προσδοκούσαν ότι θα έβρισκαν γιατρειά από τον Αγιο. Μόνο η γερασμένη καρδιά, πίστευαν, δεν παίρνει θεραπεία. "Οι άρρωστοι ολ' χαίρουνταν, ελπίζ' νε να λαρούνταν και μονάχον το γερασμένον η καρδά λαρωμονήν κι παίρει (δηλ. οι άρρωστοι όλοι χαίρονταν, ελπίζανε να θεραπευτούν και μόνο η γηρασμένη η καρδιά θεραπεία δεν παίρνει).
Στον Πόντο και το Καρς (Καύκασος) υπήρχαν πολλές εκκλησίες και εξωκλήσια στη χάρη του Αγίου. Την ημέρα της γιορτής του Αγίου επικρατούσε αυστηρά αργία από κάθε χειρωνακτική εργασία. Εξαίρεση, από την αργία, αποτελούσε μόνο η βοήθεια σε χήρες, ορφανά και ανήμπορους.
Πίστευαν, ακόμη, ότι τα κατάγματα και οι εξαρθώσεις οφείλονταν σε κάποια ασέβεια στον Αγιο.
Η συρροή του κόσμου στα θρησκευτικά πανηγύρια, που είχαν και εμπορικό χαρακτήρα, ήταν ιδιαίτερα μεγάλη στα εξωκλήσια. Πήγαιναν και από μεγάλες αποστάσεις με τα πόδια, για να εναποθέσουν τις ελπίδες τους στον Αγιο για τη θεραπεία κάποιας ασθένειας. Μάλιστα, έταζαν ή έφερναν τάματα.
Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι ενός τραγουδιού: "Τάζ'νε λαμπάδας σον Αέρ' ελάδ' σηνΠαναϊαν και τριπόπαδοι λουτρούεμαν σον Αε - Παντελεήμον" (δηλ. τάζουν λαμπάδες στον άγιο Γεώργιο, λάδι στην Παναγία και λειτουργία από τρεις παπάδες στον άγιο Παντελεήμονα). Ακόμα τη βοήθεια του Αγίου την επικαλούνταν και οι Μουσουλμάνοι. Αναβαν κεράκι και έφερναν τάματα. Ισως κατάλοιπο από την προηγούμενη χριστιανική τους πίστη ή να ήταν κρυπτοχριστιανοί. Μετά τη θεία λειτουργία ακολουθούσε διασκέδαση με χορούς και τραγούδια.
Η παράδοση λέει, ότι όταν κάποτε ο Αγιος ζούσε σ' ένα ερημικό μοναστήρι ο διάβολος θέλησε να τον ενοχλήσει. Ο Αγιος κατάλαβε ότι ο διάβολος χτυπούσε την πόρτα. Αφού πρώτα τον "έδεσε", μετά άνοιξε και του είπε: "Εωσφόρε, εσύ είσαι;
Ο δάβολον εφογώθεν, επαρακάλεσέν ατονε, "άφ'ς με, ας φεύω!... Ατσ' πα ο Αιον έλυσέν ατονε κι' επήεν εχάθεν" (δηλ. Εωσφόρε, εσύ είσαι; Ο διάβολος φοβήθηκε, τον παρακάλεσε "άφησε με να φύγω"! Ετσι ο Αγιος τον έλυσε και πήγε και χάθηκε"."

Παραδόσεις κι έθιμα της Αγίας Παρασκευής

Η αλήθεια είναι ότι όλα αυτά τα χρόνια που γράφω εδώ, έχω παραμελήσει λίγο τις παραδόσεις των μηνών του καλοκαιριού και μαζί μ'αυτές τα έθιμα των εορτάσιμων ημερών των "καλοκαιρινών" αγίων... Της Αγίας Παρασκευής, λοιπόν, αύριο, 26 Ιουλίου, που τη μνήμη της τη γιορτάζουν με μπόλικα πανηγύρια εδώ στα χωριά του Πηλίου, αλλά και γενικότερα σε όλη την Ελλάδα κι ιδιαίτερα την ηπειρωτική. Το καλοκαίρι έχει μπει για τα καλά, κόσμος και κοσμάκης έχει μαζευτεί στα χωριά κι έτσι τα πανηγύρια της είναι απ'τα πιο ζωντανά και λαοφιλή στα μέρη μας (βέβαια φέτος με την χμ... κρίση.. πολλές αλλαγές βλέπουν τα μάτια μου στα πανηγύρια.. σαν να θέλουν να "μας τα φάνε" κι αυτά.. -άσε που πληθαίνουν οι "καρφωτές" στην αστυνομία για..χμ.. "διατάραξη κοινής ησυχίας"! μιας κι "ενοχλούνε" κάποιους παραθεριστάς που φτιάξανε "σπιτάκι" στο χωριό νομίζοντας πως πρόκειται για βίλα σε προάστιο... αν είναι δυνατόν! - άλλα, άντε να δούμε...).

 
Η Αγία Παρασκευή θεωρείται η κατεξοχήν προστάτισσα των οφθαλμών. Κι όπως, έριξα μια ματιά στο βίο της, διαπίστωσα ότι ένα απ'τα βασανιστήρια που της έκανε ο Αντωνίνος, αυτοκράτωρ τότε της Ρώμης (η Αγία Παρασκευή γεννήθηκε το 117μ.Χ. στη Ρώμη από Έλληνες γονείς) ήταν να τη βράσει σ'ένα καζάνι με πίσσα και λάδι (πού τα βρίσκαν;!). Επειδή, λοιπόν, η Παρασκευή παρέμενε αλώβητη ο αυτοκράτωρ (άλλος εξυπνάκιας κι αυτός!) την προέτρεψε να του ρίξει πίσσα απάνω του να δει αν εκείνος θα καεί. Φυσικά και κάηκε, και μάλιστα τυφλώθηκε. Τότε πίστεψε στην αγιότητά της και της ζήτησε να τον βαφτίσει Χριστιανό. Εκείνη όχι μόνο τον βάφτισε, αλλά κατάφερε να θεραπεύσει και την όρασή του. Αυτά αναφέρει ο βίος της, εξ ου και η παράδοση πως θεραπεύει τα μάτια...

Σχετικά με αυτήν την παράδοση αναφέρουν και στη Μυτιλήνη ("Οι δώδεκα μήνες, τα λαογραφικά", Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος"):

"Την Αγία Παρασκευή την είχαν πιάσει οι Οβριοί, γιατί πίστευε στο Χριστό. Τη βασανίζανε με πολλά μαρτύρια για να της γυρίσουν τα μυαλά, μα κείνη τα υπόμενε όλα και δεν πάθαινε τίποτα. Τότε ο βασιλιάς πρόσταξε να τη ρίξουν μέσα σ'ένα καζάνι πού'βραζε πίσσα για να πεθάνει. Η Αγία Παρασκευή πρόφταξε κι έκανε το σταυρό της κι εκείνη την ώρα πού'πεσε μες στην πίσσα, πέταξε ένας χόχλος και μπήκε στου βασιλιά το μάτι και στραβώθηκε. Τότε ο βασιλιάς φώναξε "σώσε με αγία Παρασκευή". Και μεμιάς πετάχτηκε έξω η αγία Παρασκευή ζωντανή, σταύρωσε τα μάτια του βασιλιά και τον έγιανε. Από τότε ο βασιλιάς της έδωσε την άδεια να γυρίζει και να γιατρεύει τον κόσμο. Και μ'ένα σταυρό στο χέρι γύριζε η Αγία Παρασκευή χρόνια, ίσαμε που γέρασε, και γιάτρευε τον κόσμο." 

 

Μας ταξιδεύει ο λαογράφος μας Βασίλης Λαμνάτος ("Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαούς μας") με την πένα του:

"Την ημέρα της γιορτής της Αγίας Παρασκευής γίνονται λαϊκά πανηγύρια σε πολλά διαμερίσματα της χώρας μας, όπου αναζωογονούνται οι παλιές συνήθειες και συνεχίζεται η παραδοσιακή πορεία των λαϊκών μας χορών και τραγουδιών. Εκεί μαζεύονται στις εκκλησιές της Αγίας, απ'την παραμονής της γιορτής, άνθρωποι λατρευτές, που κατοικούν πιο μακριά απ'τους κοντινούς, κι αισθάνονται πραγματικά ιερό το προσκύνημα κι ανάγκη τη λατρεία της βασανισμένης Αγίας. Συγκεντρώνονται, κάθονται, κουβεντιάζουν διάφορα, προσκυνούν, λειτουργούνται κι ύστερα κοιμούνται λίγο. Το πρωί να, φτάνουν κι άλλοι πολλοί απ'τα γειτονικά χωριά κι όλοι ανταμώνονται μπροστά στις πόρτες των εκκλησιών και μοναστηριών. Μαζί τους κουβαλούν και τα "τάματα"' αρνιά, κατσίκια, κότες, γουρούνια και καμιά βολά και μουλάρια ή άλογα, βόδια, ανάλογα με το τάξιμο τ'ανθρώπου και το ευεργέτημα της Αγίας Παρασκευής, για τη θεραπεία, το γλιτωμό και την ανάρρωσή του. Θα ιδείς ακόμα και ξυπόλητους νά'ρχονται όσοι δεν έχουν ανταλλάγματα και δωσίματα για την Αγία.

Για την Αγία Παρασκευή οι τσοπάνηδες λένε πως την ημέρα της γιορτής της βλέπουν ασπροφορεμένες κοπέλες να τρέχουν μέσα στα λόγγα, χαρούμενες και γελαστές με την Αγία στη μέση, που ξεχωρίζει και λάμπει απ'όλες σαν αληθινό αστέρι, γιομάτη θεϊκή ομορφιά και παραδεισένια όψη. Πολλοί τσοπάνηδες στη Ρούμελη και στο Μωριά μολογάνε πως την έχουν δει και μοναχή της να γυρίζει στους λόγγους την ημέρα της γιορτής της, ασπροντυμένη με φωτοστέφανο στο κεφάλι." Ο Γεώργιος Μέγας ("Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας"), μάλιστα, καταγράφει κι άλλα έθιμα, με ρίζες αρχέγονες, που είχαν υιοθετηθεί κατά τη μέρα του εορτασμού της αγίας. Συγκεκριμένα: "Ακόμη η θυσία πετεινού κοντά στο αγίασμα της Αγίας στην Αγχίαλο αποτελεί υπόλειμμα της αρχαίας λατρείας.[...] Και οι κάτοικοι της Αγχιάλου "όσοι είχανε άρρωστο τον πήγαιναν στην Αλικαριά, στο αγίασμα της αγίας Παρασκευής, έσκαφταν λάκκο, τον έκαιγαν με ξύλα για να ζεσταθεί, έβαζαν μέσα τον άρρωστο ντυλιγμένο με πάπλωμα για να ιδρώσει κι έσφαζαν ταυτόχρονα πετεινό" (Λαογρ.ΙΓ'112,49). Είναι γνωστό, ότι όσοι προσφεύγανε τον παλιό καιρό στα Ασκληπιεία θυσίαζαν στον Ασκληπιό πετεινό."
Επιπλέον, αναφέρει: "Η αφοσίωση τέλος στην Αγία φτάνει ορισμένες φορές ως την έκσταση ή τον ενθουσιασμό και είναι γνωστή ως "τρέλα του Βαθυού" η κατάσταση της θεοληψίας, στην οποία περιέρχονται γυναίκες του χωριού Βαθύ της Κυζίκου την ημέρα αυτή' :"πιάνονταν απ'τις εικόνες στο τέμπλο και χτυπιώνταν στο κεφάλι, στο στηθος ξεμαλλιάρες κι έλεγαν: Σώσε μας, αγία Παρασκευή. Ήμαρτον, σώσε μας! Έτσι τις έπιανεν η τρέλα, έπαιρναν τις εικόνες και αρκουδώντας, σαν τα μικρά παιδιά, τριγύριζαν στο χωριό, πήγαιναν και σ'άλλα χωριά αρκουδώντας."

 
Ακόμη, ο Δημήτριος Λουκάτος ("Τα καλοκαιρινά"), μας πληροφορεί πως σε πολλές νεοελληνικές παραδόσεις η Αγία Παρασκευή παρουσιάζεται και ως δρακοντοκτόνος, και μας μεταφέρει μια από αυτές: "Αφηγούνται π.χ. στην Ήπειρο, ότι σ'ένα πανηγύρι κάποτε, εκεί που χόρευαν τα παλικάρια με τις κοπέλες, βγήκε ξαφνικά ένας δράκος (δράκοντας;) κι άρπαξε την πιο όμορφη κόρη. Αυτό ξανάγινε και τον επόμενο χρόνο, κι οι χωριανοί είπαν να σταματήσουν τα πανηγύρια. Παρουσιάστηκε όμως στον ύπνο τους η αγία Παρασκευή και τους έδωσε θάρρος. Έκαμαν το πανηγύρι κι ήρθε η ίδια η Αγία και πιάστηκε στο χορό, με τις άλλες κοπέλες. Και την ώρα που πλησίαζε ο δράκος πήδησε κατά πάνω του, τον κυνήγησε και τον επέτρωσε. (Δείχνουν στα Τζουμέρκα, προς την Άρτα, μια σπηλιά, που λέγεται Δρακότρυπα, απ'όπου στάζει αγίασμα, κι έχουν χτίσει πλάι της εκκλησία της Αγ.Παρασκευής). Η παράδοση δεν είναι άσχετη με το συναξάρι της αγίας (που κι εκείνο επηρεάστηκε από τους παλιούς ελληνικούς θρύλους), ότι την έστειλαν οι διώκτες της έξω από την πόλη να την καταβροχθίσει δράκοντας, αλλά εκείνη άφοβη, και με μόνο όπλο το σημείο του σταυρού, τον έσκασε."

 
Από ορισμένους, όμως, θεωρείται και σκληρή τιμωρός, η Αγία Παρασκευή, για όσους δεν τιμούν την εορτή της. Σ'αυτές τις παραδόσεις υπάρχει και μια σύνδεση ή και σύγχυση με την ημέρα Παρασκευή (ή και τη Μεγάλη Παρασκευή της Μεγαλοβδομάδος), αλλά και με τη νύχτα της Πέμπτης προς ξημέρωμα Παρασκευής. Τέτοιες παραδόσεις μας διασώζει ο Νικόλαος Πολίτης ("Παραδόσεις"):

Και, τέλος, να κλείσω με μια παράδοση σε εντελώς διαφορετικό κλίμα (έτσι, να πιάσουμε κάτι πιο χαρωπό!- α! και ετοιμότητα καθώς και προσοχή στο τι ευχόμαστε.. γιατί τα ουράνια δεν πολυπεριμένουνε!.. πόσο μάλλον τώρα, που οι ρυθμοί φτάνουν ταχύτητα φωτός...Προγραμματίστε ευχές, λοιπόν, για απόψε! Όλοι μ'ένα στόμα.. μπας και φύγει η λέρα που μας έζωσε!!!):

Υ.Γ. Τέλος, να προσθέσω κι ένα απόσπασμα για τα Άβδηρα της Ξάνθης που βρήκα εδώ:
http://www.empros.xan.gr/index.php?pg=2&id=370652:

"«Και το καπνό μ' να καίγιτι εγώ την Αγιά Παρασκευή θα τιν γιουρτάσου» ...
έλεγαν οι παλιοί Αβδηρίτες και το «Ε» επιχειρεί μια «βουτιά» στο χρόνο με ξεναγό τη δήμαρχο των Αβδήρων κα Εύα Τσακίρη, η οποία μας καταθέτει τις δικές της θύμησες από το Πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής όταν ήταν παιδί: «Οι Αβδηρίτες δούλευαν όλες τις ημέρες και όλες τις γιορτές εκτός από τη Μεγάλη Παρασκευή και το τριήμερο της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Παντελεήμονος. Είχαν καπνά και έπρεπε να τα μαζέψουν σε ορισμένο χρόνο».

Όλο το χωριό μετανάστευε στη θάλασσα.
Από την Παραμονή ετοιμάζονταν τα κάρα με το συργκί ( βοϊδάμαξες που στα κανάτια του έβαζαν ξύλα λυγαριάς το σκέπαζαν με ύφασμα και έφτιαχναν μια αυτοσχέδια τέντα). Οι νοικοκυρές έπλεναν τα σεντόνια τους, με τη θολοστάχτη στο καζάνι, για να είναι καθαρά. Καπλάντιζαν τα παπλώματα γιατί το βράδυ έκανε κρύο. Τα τοποθετούσαν στο αμάξι και έκαναν την ρογοθές (ρουχοθέση) Έπαιρναν μαζί τους τα αγγιά - αγγεία (κατσαρόλες , μαστραπάδες, φουφούδες), για να μαγειρέψουν. Μια πομπή από αμάξια όδευε προς τη θάλασσα. Όλο το χωριό μετανάστευε στη θάλασσα.

«Έχω στ' αυτιά μου το θόρυβο της ρόδας ...του κάρου ...
...το μούγκρισμα των ζώων τη βέντρα (βέργα για τα ζώα) ...Έστηναν αντίσκηνα έστρωναν ψάθες κατά γειτονιές Πετράδες και Τσακάλ μαχαλάς. Χόρευαν τραγουδούσαν έκαναν μπάνιο ξεχωριστά άνδρες γυναίκες. Είχαν μεγάλη λατρεία και στην Αγία Παρασκευή και στον Άγιο Παντελεήμονα που τον ξενυχτούσαν και έκαναν κουρμπάνι. Με πολύ μεγάλη ευλάβεια πήγαιναν τα σφάγια για το κουρμπάνι ... Ήταν ένα πανηγύρι. Γινόταν βόλτα - νυφοπάζαρο ...οι μικροπωλητές πουλούσαν μαντολάτα και ζαχαρωτά. Υπήρχαν κούνιες σιδερένιες πολύχρωμες που παίζαμε εμείς τα παιδιά. Ερχόταν μπουλούκια και έπαιζαν θέατρο ...θυμάμαι έπαιζαν την «Ωραία του Πέραν»...
Θύμησες μιας αλλοτινής εποχής που παραμένει όμως ζωντανή μέσα σ' όσους την έζησαν ..."